नेपालको नियति: हाम्रो छनोट, हाम्रो भविष्य र नेतृत्वको संकट
खण्ड १: नीतिगत खोक्रोपन र असफल नेतृत्वको दुष्चक्र
कुनै पनि राष्ट्रको मेरुदण्ड त्यसको नीति र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने नेतृत्व हो। तर, दुर्भाग्यवश, नेपाल यहीँनिर सबैभन्दा बढी कमजोर देखिएको छ।
उपेक्षामा परेको अर्थतन्त्र: देशलाई आत्मनिर्भर बनाउन स्थानीय उद्योगधन्दा, उद्यमशीलता र उत्पादनमूलक क्षेत्रलाई बढावा दिनुको विकल्प छैन। तर, जब राष्ट्रिय योजनाका प्रमुखहरू नै "कृषिका दिन गए" जस्ता गैरजिम्मेवारपूर्ण अभिव्यक्ति दिन्छन् र शिक्षा क्षेत्रलाई प्रयोगशाला बनाइन्छ, तब देशको नीतिगत दिशाहीनता प्रस्ट हुन्छ।
भागबण्डाको राजनीति: जब मन्त्री र अन्य नियुक्तिहरू योग्यता र विज्ञताको आधारमा होइन, राजनीतिक भागबण्डाको आधारमा हुन्छन्, तब पदहरू सेवा होइन, "पालैपालो शोषण गर्ने" माध्यम बन्छन्। जनहित र राष्ट्रहितसँग जोडिएका शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, र पूर्वाधार जस्ता क्षेत्रहरू प्राथमिकतामा पर्दैनन्, जसले गर्दा देशले प्रगतिशील राष्ट्रको खोक्रो सपना मात्र देखिरहन्छ।
खण्ड २: ‘मेरो मान्छे’ को पासो र मतदाताको भ्रम
व्यवस्था र नेतालाई मात्र दोष दिएर हामी उम्कन सक्दैनौं। यो दुर्दशाको एउटा प्रमुख कारण हाम्रो आफ्नै छनोटको तरिका पनि हो।
संकीर्ण सोचको घेरा: "मेरो गाउँ, मेरो ठाउँ, मेरो छिमेकी, मेरो चिनजान।" - यही "मेरो" भन्ने संकीर्ण र भावनात्मक घेराले हामीलाई कहिल्यै पनि दूरदर्शी, समाजप्रेमी र राष्ट्रप्रेमी नेतृत्व छनोट गर्न दिएन। असल र योग्य व्यक्तिहरू "मेरो" भित्र नपर्ने भएकाले सधैँ पछाडि परे।
मतदानको अवमूल्यन: हामी यति दरिद्र भएका छौं कि के बेच्ने र के नबेच्ने भन्ने पनि बिर्सेका छौं। चुनावको बेला एक-दुई छाक मासुभात, क्षणिक सहयोग वा झुटो आश्वासनमा हामी आफ्नो अमूल्य मतको सौदाबाजी गर्छौं। मत, जुन लोकतन्त्रको सबैभन्दा पवित्र ‘दान’ हो, त्यसलाई हामीले किनबेचको वस्तु बनाएका छौं। यही कारणले पुस्तकालयविनाका विद्यालय, कुलोविनाका सडक र खेलमैदानविनाका सहरहरू बन्छन्, जहाँ जनताको करको पैसा अनुत्पादक क्षेत्रमा स्वाहा हुन्छ।
खण्ड ३: कसरी चिन्ने असल नेता? सतहीपनाभन्दा गहिरो हेराइ
अहिलेको भ्रामक राजनीतिमा असल र खराब नेता छुट्याउनु साँच्चै चुनौतीपूर्ण छ। तर, केही व्यावहारिक मापदण्ड अपनाउने हो भने सही निर्णय लिन सकिन्छ:
स्थानीय सम्बन्धको ऐना: जो व्यक्ति आफ्नो छिमेकी र समाजसँग असल सम्बन्ध राख्न सक्दैन, उसले सिङ्गो राष्ट्रको हितमा काम गर्ला भनेर कसरी पत्याउने? नजिकको विश्वास जित्नु नेतृत्वको पहिलो परीक्षा हो।
पार्टीको नीति र नियत: व्यक्ति जतिसुकै राम्रो देखिए पनि उसलाई पार्टीको नीतिले बाँधेको हुन्छ। पार्टीको केन्द्रीय तहमा कस्ता व्यक्ति छन्? देशका समस्याबारे उनीहरूको बुझाइ र समाधानको योजना के छ? के उनीहरू विगतका गल्तीबाट सिक्न तयार छन्?
विगतको कार्यसम्पादन: उम्मेदवारले विगतमा कुनै जिम्मेवारीमा रहँदा के गर्यो? उसको कार्यशैली कस्तो छ? के ऊ परिणाममुखी छ वा केवल भाषणमा सीमित छ?
स्वार्थको पहिचान: कोही अधिकारको नाममा जनतालाई उचालेर आफ्नो राजनीतिक स्वार्थ पूरा गर्न खोजिरहेको छ कि? यस्ता व्यक्तिहरू कसैका हुँदैनन्; उनीहरू केवल आफ्नो स्वार्थका लागि जुट्ने र फुट्ने गर्छन्।
खण्ड ४: प्रणालीगत सुधारको आवश्यकता: आजीवन नेतृत्वको अन्त्य
व्यक्तिगत छनोटसँगै प्रणालीमा पनि आधारभूत सुधारको खाँचो छ।
पदावधिको सीमा: राष्ट्रका महत्वपूर्ण पदहरूमा ५ वर्षको सीमित पदावधि र एउटै व्यक्ति पटक-पटक दोहोरिन नपाउने व्यवस्था हुनुपर्छ। आजीवन पद ओगटेर बस्ने प्रवृत्तिले नयाँ सोच, शैली र नेतृत्वलाई जन्मन दिँदैन। यसले संस्थालाई रुग्ण र नेतृत्वलाई असक्षम बनाउँछ।
उत्तराधिकारीको विकास: हरेक नेतृत्वले आफ्नो कार्यकालमा आफूभन्दा सक्षम उत्तराधिकारी तयार पार्ने जिम्मेवारी लिनुपर्छ। यसले नेतृत्व हस्तान्तरणलाई सहज बनाउँछ र संस्थागत विकासलाई निरन्तरता दिन्छ। राजतन्त्रमा त असल छोरा राजा चुनिन्थे, हाम्रो लोकतन्त्र त्योभन्दा पनि गएगुज्रेको हुनुहुँदैन, जहाँ पद खतरामा पर्दा पार्टी नै फुटाइन्छ।
निष्कर्ष:
लोकतन्त्र संसारकै उत्कृष्ट शासन प्रणाली हो, जहाँ जनताले मतद्वारा आफ्नो शासक आफैँ चुन्छन्। तर यसको सफलता कागजको संविधानमा होइन, नागरिकको विवेकमा निर्भर रहन्छ। देश बदल्ने जिम्मा अन्ततः हाम्रै काँधमा छ। जबसम्म हामी भोटलाई क्षणिक लाभको वस्तु होइन, आउने पिँढीको भविष्य निर्माण गर्ने पवित्र ‘दान’ सम्झदैनौं, तबसम्म यो दुष्चक्र चलिरहनेछ।
अब सोचौं, के हामी अर्को पाँच वर्ष पनि उस्तै समस्या भोग्न तयार छौं? यदि छैनौं भने, यस पटक ‘मेरो मान्छे’ होइन, ‘राम्रो मान्छे’ छानौं। जसले समस्या बुझेको छ, समाधानको योजना बोकेको छ र राष्ट्रहितलाई सर्वोपरि ठान्छ, उसैलाई आफ्नो अमूल्य मत दान गरौं। किनकि, व्यवस्था ठीक भयो भने त्यसको लाभ हामी सबैले पाउनेछौं।
Comments
Post a Comment