Binod Yadav

१. प्रस्तावना: अभिभावकत्व—प्रेम कि रणनीतिक मार्गदर्शन? हरेक अभिभावक आफ्नो सन्तानको सफलता र खुसी चाहन्छन्। तर, के तपाईंले कहिल्यै विचार गर्नुभएको छ—तपाईंको अत्यधिक सुरक्षा र मायाले कतै तपाईंको छोरालाई भित्रभित्रै कमजोर त बनाइरहेको छैन? आधुनिक मनोविज्ञानका अनुसार, अभिभावकत्व केवल सन्तान हुर्काउने कार्य मात्र होइन, यो एक 'रणनीतिक मार्गदर्शन' को प्रक्रिया हो। धेरै अभिभावकहरू "अन्धो माया" र "परनिर्भरता" बीचको मसिनो रेखा छुट्याउन चुक्छन्। जब मायाले सन्तानलाई आफ्ना समस्या आफैँ समाधान गर्नबाट रोक्छ, तब त्यो माया वरदान नभई उसको व्यक्तित्व विकासको बाधक बन्न पुग्छ। यो लेखले तपाईंलाई परम्परागत नियन्त्रणमुखी शैलीबाट मुक्त भई कसरी आफ्नो सन्तानलाई एक स्वायत्त र आत्मविश्वासी व्यक्तिको रूपमा विकास गर्ने भन्नेबारे मनोवैज्ञानिक मार्गनिर्देश गर्नेछ। २. पाठ १: "अन्धो माया" र 'सिकिएको असहायपन' (Learned Helplessness) मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, सन्तानलाई दिइने अत्यधिक माया र सुरक्षाले उनीहरूमा 'सिकिएको असहायपन' (Learned Helplessness) पैदा गर्न सक्छ।...

१. प्रस्तावना   के तपाईं पर्याप्त निद्रा र पोसिलो खाना खाँदा पनि दिनभरि थकित महसुस गर्नुहुन्छ? हामीमध्ये धेरैले थकानलाई केवल शारीरिक कमजोरी मान्छौं, तर यसको वास्तविक जरो हाम्रो श्वास फेर्ने शैली र 'प्राणमय कोष' (Energy Body) सँग जोडिएको हुन्छ। आधुनिक मानिसले बिर्सिएको एउटा सरल सत्य के हो भने—ऊर्जाको कमी हुनु भनेको हाम्रो शरीरमा इन्धनको अभाव हुनु मात्र होइन, बरु ऊर्जालाई ग्रहण गर्ने र सञ्चय गर्ने हाम्रो जैविक प्रणालीमा अवरोध आउनु हो। आउनुहोस्, श्वास र जीवन-शक्तिको त्यो रहस्यमय संसारलाई बुझौं जसले तपाईंको स्वास्थ्यप्रतिको दृष्टिकोणलाई सदाका लागि बदलिदिनेछ। २. 'प्राणमय कोष': तपाईंको शरीरभन्दा ठूलो ऊर्जाको घेरा   हाम्रो दृश्य शरीर (अन्नमय कोष) भन्दा बाहिर र भित्र एउटा सूक्ष्म ऊर्जाको तह हुन्छ, जसलाई 'प्राणमय कोष' भनिन्छ। यो कोषले हामीलाई एक नयाँ प्रकारको स्वतन्त्रता र विशालता प्रदान गर्दछ। रोचक कुरा के छ भने, प्राचीन ऋषिमुनिहरूले 'प्राण' वा ताओवादीहरूले 'ची' (Chi) भनेर व्याख्या गरेको यो ऊर्जालाई आधुनिक विज्ञानले पनि स्विकार्न थालेको छ। सोभियत रुसको अ...

यस रणनीतिक विश्लेषणले १८३५ को बेलायती सर्वेक्षणका तथ्याङ्कहरूलाई आधार मानी तत्कालीन भारतीय शिक्षाको स्वरूप, यसको योजनाबद्ध विनाश र आधुनिक दक्षिण एसियाली शिक्षा प्रणालीको पुनर्संरचनाका लागि आवश्यक नीतिगत मार्गचित्र प्रस्तुत गर्दछ। यो प्रतिवेदन केवल ऐतिहासिक दस्तावेज मात्र नभई मानसिक गुलामीबाट मुक्तिको एक नीतिगत घोषणापत्र (Manifesto) हो। -------------------------------------------------------------------------------- १. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: १८३५ को सर्वेक्षण र विकेन्द्रीकृत शैक्षिक मोडेल सन् १८३५ मा थॉमस बेबिङ्टन मेकालेको निर्देशनमा गरिएको सर्वेक्षणले तत्कालीन भारतीय समाजको एक सुदृढ र आत्मनिर्भर शैक्षिक चित्र प्रस्तुत गरेको थियो। यो सर्वेक्षणले प्रमाणित गर्‍यो कि तत्कालीन भारतको शक्ति यसको विकेन्द्रीकृत र समुदायमा आधारित 'फेस्-टु-फेस् कम्युनिटी' (Face to Face Community) मोडलमा आधारित थियो। तथ्याङ्कको रणनीतिक विश्लेषण मद्रास प्रेसिडेन्सीको भू-राजस्व रेकर्ड (Land Revenue Records) र बेलायती अधिकारीहरूको सर्वेक्षणले निम्न तथ्यहरू उजागर गर्दछ: व्यापकता: १,५७,००० गाउँहरूमा १,५०,००० कल...

१. प्रवेश: अधिकारको अदृश्य शक्ति (Introduction: The Invisible Power of Authority) अधिकार (Authority) मानव समाजको एउटा यस्तो आधारभूत र अदृश्य शक्ति हो, जसले हाम्रो सामाजिक संरचनालाई व्यवस्थित राख्न मद्दत त गर्छ, तर साथसाथै यसले व्यक्तिको विवेकलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्ने सामर्थ्य पनि राख्छ। सामान्यतया, आज्ञाकारितालाई एक नागरिक सद्गुण मानिन्छ, तर दोस्रो विश्वयुद्धपछिको समयमा मनोवैज्ञानिकहरूका अगाडि एउटा गम्भीर प्रश्न खडा भयो: के "मैले त केवल आदेशको पालना गरेको हुँ" भन्ने तर्कले अमानवीय कृत्यहरूलाई न्यायोचित ठहर्‍याउन सक्छ? सन् १९६० को दशकमा स्टेनली मिलग्रामले गरेको प्रयोग सामाजिक मनोविज्ञानको इतिहासमा एक निर्णायक मोड (Watershed moment) सावित भयो। यस प्रयोगले युद्धपछिको विश्वमा मानव स्वभावबारे रहेका हाम्रा धारणाहरूलाई नै चुनौती दियो। यसले देखाए अनुसार, कुनै असाधारण परिस्थितिमा एक साधारण र नैतिक मानिसले पनि अधिकारवालाको आदेशमा अर्को निर्दोष व्यक्तिमाथि चरम क्रूरता प्रदर्शन गर्न सक्छ। अधिकारको यो सैद्धान्तिक जटिलतालाई बुझ्न, सामाजिक मनोविज्ञानको इतिहासमै एक निर्णायक मोड मानिने ...

१. परिचय   के कहिल्यै सोच्नुभएको छ, नयाँ जीवनको सुरुवात रुवाइबाटै हुनुपर्छ भन्ने के कुनै अनिवार्य नियम छ? अस्पतालको प्रसूति कक्षको त्यो चिसो र यान्त्रिक वातावरणमा बच्चाको पहिलो चित्कारलाई हामी 'स्वस्थ भएको प्रमाण' मान्छौं। तर ओशोले एउटा यस्तो क्रान्तिकारी तथ्य उजागर गरेका छन्, जसले हाम्रो परम्परागत बुझाइलाई नै हल्लाइदिन्छ। ओशोका एक सन्न्यासी र उनकी छोरी प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका एक फ्रान्सेली मनोवैज्ञानिकले मानव इतिहासमै पहिलोपटक यस्तो वातावरण तयार गरे, जहाँ हजारौं बच्चाहरू जन्मँदा रोएनन्, बरु प्रफुल्ल भएर मुस्कुराए। यो केवल एउटा चिकित्सा प्रयोग मात्र होइन, बरु एउटा अस्तित्वगत प्रश्न हो: के हामीले जन्मको नाममा जीवनको पहिलो पाइलामै हिंसा त गरिरहेका छैनौं? २. नाल काट्ने हतार र श्वासको तनाव   आमाको गर्भको सुरक्षित र मौन संसारबाट बाहिर आउनेबित्तिकै बच्चामाथि हुने पहिलो प्रहार 'नाल' (Umbilical Cord) काट्ने हतारो हो। नौ महिनासम्म बच्चाले आमाकै श्वासबाट प्राणवायु पाइरहेको हुन्छ। तर जन्मनेबित्तिकै नाल काटिदिँदा बच्चा अस्तित्वगत सङ्कटमा पर्छ। उसको फोक्सो र नासापुट कफले भरिएका हुन्...

व्यावसायिक र व्यक्तिगत जीवनको दौडमा सफलता प्राप्त गर्नु हरेक व्यक्तिको नैसर्गिक लक्ष्य हो। तर, सफलताको उचाइमा पुग्दै गर्दा हाम्रो व्यवहार कुन दिशातिर उन्मुख छ भन्ने कुराले हाम्रो भविष्यको स्थायित्व निर्धारण गर्छ। नेपाली समाजमा प्रचलित एउटा गहिरो बिम्ब छ— "टुप्पोबाट पलाएको मान्छे" । यसको अर्थ हो: जग, संस्कार र संघर्षको धरातललाई भुलेर अचानक प्राप्त पद, पैसा वा प्रतिष्ठाका कारण अहङ्कारमा लिप्त हुने प्रवृत्ति। एउटा परिपक्व व्यावसायिक व्यक्ति (Professional) र दूरदर्शी नेता बन्नका लागि समय-समयमा आफ्नो आचरणको समीक्षा (Behavioral Audit) गर्नु अपरिहार्य हुन्छ। आत्म-मूल्याङ्कन: अहङ्कारका व्यावसायिक सूचकहरू व्यावसायिक क्षेत्रमा "धरातल गुमाउँदै गएको" व्यक्तिमा निम्न चरित्रहरू देखा पर्न थाल्छन्, जसलाई समयमै पहिचान गरी सुधार्नु आवश्यक छ: बौद्धिक संकुचन: आफूलाई मात्र सर्वज्ञाता ठान्नु र सहकर्मी वा मातहतका कर्मचारीहरूको रचनात्मक सल्लाहलाई पूर्णतः उपेक्षा गर्नु। अल्पकालीन उपलब्धिमा उन्माद: सानो व्यावसायिक सफलता वा पदोन्नति हुनासाथ अहङ्कार प्रदर्शन गर्नु र संस्थागत मूल्य मान्यतालाई...