Binod Yadav

हामी जन्मिएदेखि मृत्युको क्षणसम्म एउटै कुरा निरन्तर गरिरहन्छौँ—श्वास फेर्ने। तर विडम्बना, जुन कुरा हाम्रो जीवनको सबैभन्दा नजिक छ, त्यसैको रहस्यबाट हामी सबैभन्दा टाढा छौँ। आधुनिक जीवनको भागदौड, तनाव र मानसिक बेचैनीको मूल कारण नै हामी आफ्नो केन्द्रबाट च्युत हुनु हो। हजारौँ वर्ष अघि भगवान् शिवले माता पार्वतीलाई १०८ वटा ध्यानका विधिहरू सिकाउनुभयो, जसलाई 'विज्ञान भैरव तन्त्र' भनिन्छ। ओशोले यी प्राचीन सूत्रहरूलाई आधुनिक मानवको मनोविज्ञान अनुसार व्याख्या गर्दै एउटा नयाँ गोरेटो कोरिदिनुभएको छ। ओशोको यो क्रान्तिकारी दृष्टिकोणलाई विचार गरौँ, जसले तपाईँको चेतनाको आयामलाई नै बदलिदिने सामर्थ्य राख्छ। १. श्वास: शरीर र ब्रह्माण्ड जोड्ने 'सेतु' हाम्रो श्वास केवल अक्सिजनको आदानप्रदान मात्र होइन, यो त एउटा सेतु (Bridge) हो जसले शरीरलाई विश्व र 'विश्वातीत' (ब्रह्माण्डभन्दा परको सत्ता) सँग जोड्दछ। तन्त्रको दृष्टिमा श्वासका दुईवटा विन्दुहरू हुन्छन्—एउटा विन्दु जहाँ यसले शरीरलाई छुन्छ र अर्को विन्दु जहाँ यसले परमात्मालाई छुन्छ। शिव भन्नुहुन्छ: "यह अनुभव दो श्वासों के बीच घटित हो...

कुनै पनि मानिसका लागि मृत्यु सबैभन्दा ठूलो भय र अन्तिम सत्य हो। तर के मृत्युलाई पनि 'धोका' दिन सम्भव छ? वा मृत्यु आउनुअघि नै त्यसभन्दा माथिको कुनै अद्भूत अवस्थामा विलीन हुन सकिन्छ? जब बुद्धको महापरिनिर्वाणको समय नजिक आयो, उनले भगवान् शिवद्वारा प्रतिपादित 'विज्ञान भैरव तन्त्र' को ३० औँ विधिलाई आफ्नो अन्तिम अस्त्र बनाए। कुशीनगरको त्यो शान्त जङ्गलमा बुद्धले ठिक त्यही गरे, जो शिवले हजारौँ वर्षअघि भनेका थिए— "आँखालाई पत्थर जस्तै स्थिर बनाइदेऊ।" जबसम्म मृत्युले बुद्धको भौतिक शरीरलाई छुन सक्थ्यो, उनी चेतनाको एउटा यस्तो गहिराइमा पुगिसकेका थिए जहाँ मृत्युको पहुँच नै थिएन। आजको यस लेखमा हामी बुद्धको त्यही अन्तिम रहस्य र मृत्युलाई जित्ने 'चेतनाको अन्तर्मुखी यात्रा' को बारेमा चर्चा गर्नेछौँ। १. आँखा बन्द गर्नुको वास्तविक अर्थ: पत्थर जस्तै स्थिरता हामीले दिनभर कयौँ पटक आँखा बन्द गर्छौँ, तर त्यो केवल पलक झार्नु मात्र हो। शिवको यो विधिले 'आँखा बन्द गर्नु' को अर्कै गम्भीर अर्थ दिन्छ। जब हामी आँखा चिम्लन्छौँ, बाहिरी संसार त हराउँछ तर भित्री संसारमा विचार, स्मृत...

 १. परिचय जब हामी ध्यान वा अध्यात्मको चर्चा गर्छौँ, धेरैको मानसपटलमा 'विपश्यना' वा 'आनापानसति' भन्नेबित्तिकै भगवान् बुद्धको शान्त स्वरूप झल्किन्छ। संसारले यस विधिलाई बुद्धको महान् खोजको रूपमा सम्मान गरेको छ। तर के तपाईंलाई थाहा छ? श्वासको यो अदभूत विज्ञान बुद्धभन्दा हजारौँ वर्ष पुरानो हो। श्वास फेर्ने हाम्रो सामान्य प्रक्रियाभित्र एउटा यस्तो आध्यात्मिक ढोका लुकेको छ, जसलाई चिन्न सके मात्र पनि जीवनको परम सत्य उजागर हुन सक्छ। सत्यलाई जान्नका लागि तपाईंले आफूभित्र केही नयाँ कुरा थप्नु पर्दैन, बरु जे पहिलेदेखि नै विद्यमान छ, त्यसैलाई 'बोध' वा सजगताका साथ नियाल्नु पर्छ। आउनुहोस्, एउटा वरिष्ठ अन्वेषकको नजरबाट श्वासको त्यो प्राचीन र रहस्यमय विज्ञानको पत्र खोतल्दै जाऔँ, जसको जरा भगवान् शिवको 'विज्ञान भैरव तन्त्र' सम्म फैलिएको छ। २. बुद्धभन्दा पहिले शिव: एउटा विस्मयकारी ऐतिहासिक यथार्थ विपश्यना वा आनापानसति वास्तवमा कुनै आधुनिक आविष्कार होइन। यो त भगवान् शिवले 'विज्ञान भैरव तन्त्र' मा माता पार्वती (देवी) लाई दिएका ११२ ध्यानका विधिहरूमध्ये पहिलो र सबैभन्दा...

 १. प्रस्तावना: एउटा साझा समस्या र जिज्ञासा संसारका ९९ प्रतिशत मानिसहरूलाई यो पत्तो नै छैन कि उनीहरूको जीवन ऊर्जा हरक्षण भित्रभित्रै चुहिरहेको छ। के तपाईं पर्याप्त सुत्दा र राम्रो खानपान गर्दा पनि सधैं थकित र कमजोर महसुस गर्नुहुन्छ? आधुनिक मानिसले थकानलाई केवल कामको चाप र बुढ्यौलीलाई समयको स्वाभाविक परिणाम मान्ने ठूलो भुल गरिरहेको छ। तर प्राचीन योग विज्ञान र तन्त्रका रहस्यदर्शीहरूका अनुसार, हामीभित्र एउटा यस्तो 'ब्रह्मांडीय ईंधन' (Cosmic Fuel) छ, जसले हाम्रो चेतना र आयु निर्धारण गर्छ। यो लेखमा हामी त्यही रहस्यमय 'अदृश्य चुहावट' (Invisible Leakage) र त्यसलाई रोकेर काललाई समेत जित्न सक्ने प्राचीन विधिको गहिरो विश्लेषण गर्नेछौं। २. अपान वायु: ऊर्जाको त्यो अदृश्य प्वाल योग विज्ञानले हाम्रो जीवन ऊर्जालाई पाँच धारामा विभाजित गरेको छ, जसमा 'अपान वायु' सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण छ। अपानको अर्थ हो—तलतिर बग्ने ऊर्जा। यसको सिधा सम्बन्ध पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणसँग हुन्छ। बहाव र प्रभाव: नाभिदेखि मुलाधार चक्रसम्म हुने सबै अधोगामी गतिहरू अपान वायुका कारण हुन्छन्। शरीरका विसर्जन प्रक...

१. प्रस्तावना: शक्ति र बायो-पॉलिटिक्स (Power and Bio-politics) फ्रान्सेली दार्शनिक मिसेल फुको (Michel Foucault) को 'बायो-पॉलिटिक्स' (Bio-politics) को सिद्धान्तले आधुनिक शक्तिको एउटा भयावह रूपलाई उजागर गर्दछ। फुकोका अनुसार, "असली शक्ति केवल जेल हाल्नु वा दमन गर्नु मात्र होइन, बरु यो त्यो शक्ति हो जसले मानिसको बानीलाई पुनः परिभाषित गरिदिन्छ, शरीरलाई नियन्त्रण गर्छ र उसको खुसीलाई निर्देशित गर्दछ।" पुरानो सत्ताले मानिसलाई मार्ने वा हिंसा गर्ने सामर्थ्य राख्थ्यो भने आधुनिक 'बायो-पॉलिटिक्स' ले अझ सूक्ष्म रणनीति अपनाउँछ: "मानिसलाई जीवित त राख्ने, तर उनीहरूको बानी, छनौट र जीवनशैलीलाई पूर्ण रूपमा आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने।" मेक्सिकोको सन्दर्भमा कोका-कोलाको साम्राज्य यसै 'संस्थागत कब्जा' को एउटा जीवन्त र चिन्ताजनक उदाहरण हो। २. टेकअवे १: सांस्कृतिक विस्थापन र मनोवैज्ञानिक विज्ञापन (Psychological Marketing and Cultural Replacement) मेक्सिकोको मौलिक संस्कृतिमा 'पोजोल' (Pozol), 'तेजाते' (Tejate), 'अगास फ्रकास' (Agua Frescas) र ...

आजको आधुनिक युगमा एउटा महँगो आइफोनको लागि रातभर लाइनमा बस्नु, सामाजिक सञ्जालमा देखाउनकै लागि ऋण लिएर 'डेस्टिनेसन वेडिङ' गर्नु, वा महँगो कफीको कपसँग सेल्फी खिचेर 'स्टाटस' देखाउनु एउटा सामान्य 'फन्डा' बनेको छ। हामीलाई लाग्छ कि हामी निकै आधुनिक, शिक्षित र स्वतन्त्र छौं। तर, के यो साँचो हो? म्याक्स होर्कहाइमर (Max Horkheimer) र थियोडोर एडोर्नो (Theodor Adorno) ले आफ्नो क्रान्तिकारी पुस्तक 'डायलेक्टिक अफ एनलाइटनमेन्ट' (Dialectic of Enlightenment) मा यस्तो कुरा लेखेका छन्, जसले तपाईंको सोचाइको जग नै हल्लाइदिनेछ। यो पुस्तकले तपाईंको चेतनालाई यस्तो चोट दिन्छ कि तपाईंले संसारलाई हेर्ने नजरिया नै सधैँका लागि बदलिनेछ। यदि तपाईं दिमागलाई आराम दिएर केवल 'प्यासिभ' सामग्री उपभोग गर्न चाहनुहुन्छ भने यो लेख तपाईंको लागि होइन। यो लेख 'एक्टिभ' सोच्न चाहनेहरूका लागि एउटा चेतावनी र निमन्त्रणा दुवै हो। -------------------------------------------------------------------------------- १. ज्ञानको उज्यालो कि बजारको पासो? (Enlightenment or a Market Trap?) शिक्षा र ...