Binod Yadav

नेपालमा हालैका वर्षहरूमा एउटा बहस निकै तातेको छ— "के स्थानीय तहको निर्वाचन गैरदलीय हुनुपर्छ?" कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित रमेश अधिकारीको लेखले पनि यसै विषयलाई जोड दिएको छ। निर्वाचनका बेला गाउँ-गाउँमा देखिने चरम राजनीतिक ध्रुवीकरण र त्यसले सामाजिक सद्भावमा पारेको खललले यो बहसलाई अझ सान्दर्भिक बनाएको छ। नेपालको वर्तमान अवस्था: 'दलतन्त्र' को छायामा स्थानीय सरकार नेपालको संविधानले स्थानीय तहलाई "दैलोको सरकार" मानेको छ। तर, व्यवहारमा यी सरकारहरू दलीय ह्वीप र राजनीतिक स्वार्थको बन्धक बनेका देखिन्छन्। अधिकारीले आफ्नो लेखमा उल्लेख गरेझैं, स्थानीय विकासमा दलभन्दा माथि उठेर "नागरिकतन्त्र" स्थापना गर्नु आजको आवश्यकता हो। दलीय प्रतिस्पर्धाले टोल-टोलमा निम्त्याएको विभाजनले विकासका एजेन्डाहरूलाई ओझेलमा पारेको छ। सिंगापुरको अनुभव: दलीय राजनीति र व्यावसायिक प्रशासनको सन्तुलन स्थानीय प्रशासनको कुरा गर्दा हामी सिंगापुरको प्रणालीलाई सन्दर्भको रूपमा लिन सक्छौं। सिंगापुरको सफलताको एउटा मुख्य कडी भनेको 'प्रशासनिक कुशलता' र 'राजनीतिक हस्तक्षेपको कमी' हो...

१. प्रस्तावना: शक्ति र बायो-पॉलिटिक्स (Power and Bio-politics) फ्रान्सेली दार्शनिक मिसेल फुको (Michel Foucault) को 'बायो-पॉलिटिक्स' (Bio-politics) को सिद्धान्तले आधुनिक शक्तिको एउटा भयावह रूपलाई उजागर गर्दछ। फुकोका अनुसार, "असली शक्ति केवल जेल हाल्नु वा दमन गर्नु मात्र होइन, बरु यो त्यो शक्ति हो जसले मानिसको बानीलाई पुनः परिभाषित गरिदिन्छ, शरीरलाई नियन्त्रण गर्छ र उसको खुसीलाई निर्देशित गर्दछ।" पुरानो सत्ताले मानिसलाई मार्ने वा हिंसा गर्ने सामर्थ्य राख्थ्यो भने आधुनिक 'बायो-पॉलिटिक्स' ले अझ सूक्ष्म रणनीति अपनाउँछ: "मानिसलाई जीवित त राख्ने, तर उनीहरूको बानी, छनौट र जीवनशैलीलाई पूर्ण रूपमा आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने।" मेक्सिकोको सन्दर्भमा कोका-कोलाको साम्राज्य यसै 'संस्थागत कब्जा' को एउटा जीवन्त र चिन्ताजनक उदाहरण हो। २. टेकअवे १: सांस्कृतिक विस्थापन र मनोवैज्ञानिक विज्ञापन (Psychological Marketing and Cultural Replacement) मेक्सिकोको मौलिक संस्कृतिमा 'पोजोल' (Pozol), 'तेजाते' (Tejate), 'अगास फ्रकास' (Agua Frescas) र ...

आजको आधुनिक युगमा एउटा महँगो आइफोनको लागि रातभर लाइनमा बस्नु, सामाजिक सञ्जालमा देखाउनकै लागि ऋण लिएर 'डेस्टिनेसन वेडिङ' गर्नु, वा महँगो कफीको कपसँग सेल्फी खिचेर 'स्टाटस' देखाउनु एउटा सामान्य 'फन्डा' बनेको छ। हामीलाई लाग्छ कि हामी निकै आधुनिक, शिक्षित र स्वतन्त्र छौं। तर, के यो साँचो हो? म्याक्स होर्कहाइमर (Max Horkheimer) र थियोडोर एडोर्नो (Theodor Adorno) ले आफ्नो क्रान्तिकारी पुस्तक 'डायलेक्टिक अफ एनलाइटनमेन्ट' (Dialectic of Enlightenment) मा यस्तो कुरा लेखेका छन्, जसले तपाईंको सोचाइको जग नै हल्लाइदिनेछ। यो पुस्तकले तपाईंको चेतनालाई यस्तो चोट दिन्छ कि तपाईंले संसारलाई हेर्ने नजरिया नै सधैँका लागि बदलिनेछ। यदि तपाईं दिमागलाई आराम दिएर केवल 'प्यासिभ' सामग्री उपभोग गर्न चाहनुहुन्छ भने यो लेख तपाईंको लागि होइन। यो लेख 'एक्टिभ' सोच्न चाहनेहरूका लागि एउटा चेतावनी र निमन्त्रणा दुवै हो। -------------------------------------------------------------------------------- १. ज्ञानको उज्यालो कि बजारको पासो? (Enlightenment or a Market Trap?) शिक्षा र ...