मृत्युमा विजय: रमण महर्षिको जीवनबाट प्राप्त ४ आश्चर्यजनक जीवन-बोध

मृत्यु एउटा यस्तो अपरिहार्य सत्य हो, जसको नाम सुन्नासाथ मानिसको मनमा गहिरो भय उत्पन्न हुन्छ। संसारमा प्रायः सबै मानिस मृत्युबाट टाढा भाग्न चाहन्छन्। तर, अध्यात्मको इतिहासमा एकजना यस्ता महापुरुष थिए, जसले मृत्युलाई शत्रु मानेर भाग्नुको सट्टा त्यसको आँखामा आँखा जुधाएर साक्षात्कार गरे र त्यसैको माध्यमबाट 'अमृत' को अनुभव गरे। उनी थिए— १७-१८ वर्षका किशोर रमण, जो पछि गएर 'रमण महर्षि' का नामले विश्वविख्यात भए।

सत्यको खोजीमा घर छोडेर हिँडेका ती किशोर भोक, तिर्खा र थकानले व्याकुल भएर एउटा मन्दिरमा पुगेका थिए। धेरै दिनको हिँडाइले गर्दा उनका खुट्टामा ठेलाहरू उठेका थिए। शरीर शिथिल थियो र प्राण त्याग हुन लागेको जस्तो आभास हुन्थ्यो। सामान्य मानिस यस्तो अवस्थामा अत्तालिन्छन्, तर रमणले जे गरे, त्यो नै उनको जीवनको 'निर्विकल्प क्रान्ति' बन्यो। उनले मृत्युलाई भागेर होइन, जागेर हेर्ने निर्णय गरे।

रमण महर्षिको यो अनौठो अनुभवबाट हामीले सिक्न सक्ने ४ महत्वपूर्ण जीवन-बोधहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ:

१. तथाता (Total Acceptance) — मृत्युलाई 'प्रसाद' को रूपमा स्वीकार्नु

जब मृत्यु अगाडि आयो, रमण न त चिच्याए, न त डराएर कतै भाग्ने कोसिस नै गरे। उनले मृत्युलाई परमात्माको 'प्रसाद' वा एउटा उपहारको रूपमा स्वीकार गरे। जसरी परमात्माले जीवन दिएका थिए, त्यसरी नै उनले मृत्यु पनि दिँदैछन् भन्ने भावका साथ रमणले आफूलाई सम्पूर्ण रूपमा सुम्पिदिए।

यसलाई बुद्धले 'तथाता' भाव (Suchness) भनेका छन्— अर्थात्, जे जस्तो छ, त्यसलाई त्यस्तै रूपमा स्वीकार गर्नु। जबसम्म हामी कुनै कुरालाई अस्वीकार गर्छौं वा त्यसको विरुद्ध लड्छौं, तबसम्म हाम्रो अहंकार जीवित रहन्छ। रमणले कुनै सर्तविना आफूलाई मृत्युको अगाडि एउटा साक्षीको रूपमा प्रस्तुत गरे।

"जिहि विधि राखे राम तिहि विधि रहिए" (परमात्माले जुन अवस्थामा राख्नुहुन्छ, त्यही अवस्थामा प्रसन्नतापूर्वक रहनु।)

यो पूर्ण स्वीकारोक्ति नै आध्यात्मिक क्रान्तिको पहिलो पाइला हो। जब अस्तित्वसँगको संघर्ष समाप्त हुन्छ, अहंकार आफैँ बिलाएर जान्छ र त्यहाँ केवल सत्य बाँकी रहन्छ।

२. नदीको धार र अहंकार — अस्तित्वसँगको समर्पण

लाओत्सुका अनुसार, जीवन एउटा नदीको धारमा बग्नु जस्तै हो। अहंकार सधैँ धारको विपरित बग्न खोज्छ। नदीको स्वाभाविक गन्तव्य 'गंगासागर' (सागर) तर्फ हुन्छ, तर अहंकार भने सधैँ 'गंगोत्री' (उद्गम स्थल) तर्फ जाने व्यर्थ प्रयास गर्छ। यही विपरित दिशाको यात्राले नै जीवनमा संघर्ष र दुःख निम्त्याउँछ।

रमण महर्षिले आफूलाई अस्तित्वको त्यो विराट प्रवाहमा छोडिदिए। उनले मृत्युको प्रक्रियालाई नजिकबाट नियाल्न थाले। हात-खुट्टा शून्य हुँदै गए, शरीर निर्जीव जस्तै भयो, तर उनी भित्र एउटा सानो 'ध्यानको दीयो' बालेर सबै कुरा हेरिरहेका थिए। समर्पण (Samarpan) भनेको पराजय होइन, बरु अस्तित्वको लयसँग एकाकार हुनु हो। जब मानिसले संघर्ष त्यागेर बग्न सिक्छ, तब मात्र उसले जीवनको वास्तविक सौन्दर्य फेला पार्छ।

३. 'म शरीर होइन' — चैतन्यको प्रगाढ अनुभव

मन्दिरको भुइँमा सुतिरहेका रमणको शरीर बिस्तारै शव जस्तै बन्यो। श्वास रोकियो, विचारहरू शान्त भए। त्यही क्षणमा उनलाई एउटा अद्भुत कुराको साक्षात्कार भयो। उनले देखे कि शरीर त मृत भइसक्यो, तर 'म' अझै जीवित छु। मन र विचारहरू मरे, तर चेतना (चैतन्य) अझ बढी प्रगाढ र ज्योतिर्मय भएर प्रकट भयो।

उनले अहिलेसम्म सुनेका र पढेका उपनिषद्का वाक्यहरू— "अहं ब्रह्मास्मि" (म नै ब्रह्म हुँ)— त्यस दिन केवल शब्द रहेनन्, बल्कि उनको जीवन्त अनुभव बने। बौद्धिक ज्ञानको मृत्यु भयो र प्रत्यक्ष सत्यको जन्म भयो। उनले बुझे कि माटोबाट बनेको यो देह आउने-जाने गरिरहन्छ, तर आत्मा शाश्वत र अविनाशी छ।

मृत्युको सत्य जीवन हो, किनकि यसले हामीलाई शरीरभन्दा परको अविनाशी तत्वसँग परिचय गराउँछ।

४. मृत्युपछिको जन्म — क्यान्सर र भयको अन्त्य

त्यो रातको अनुभवपछि रमण महर्षिको अहंकारको सदाका लागि मृत्यु भयो र एउटा बोधिसत्व स्वरूप 'महर्षि' को जन्म भयो। वर्षौँपछि जब उनको शरीरमा क्यान्सर देखियो, उनका भक्त र अनुयायीहरू अत्यन्तै चिन्तित भए। तर रमण भने अत्यन्तै शान्त र निर्भय थिए।

उनले आफ्ना चिन्तित शिष्यहरूलाई सम्झाउँदै भन्नुभएको थियो:

"तिमीहरू व्यर्थैमा चिन्तित भइरहेका छौ। जसको मृत्यु हुन सक्थ्यो, त्यो त धेरै वर्ष पहिले नै त्यो मन्दिरमा मरिसक्यो। र अहिले जो म छु, उसको कहिल्यै मृत्यु हुँदैन।"

जसले जीवित छँदै 'म शरीर हुँ' भन्ने भ्रमलाई त्याग्न सक्छ, उसलाई मृत्युले कहिल्यै छुन सक्दैन। शरीरको मृत्यु त एउटा प्रक्रिया मात्र हो, तर जसले आफू भित्रको मृत्युहीन तत्वलाई चिनेको छ, उसले मृत्युलाई उत्सवको रूपमा लिन्छ।

निष्कर्ष: पाठकका लागि एक विचार

रमण महर्षिको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ कि "मृत्युमा विजय" पाउनु भनेको वास्तवमा "अहंकारमा विजय" पाउनु हो। मृत्युलाई शत्रु ठानेर भाग्नुको सट्टा, त्यसलाई साक्षी भावले हेर्दा मात्रै हामी त्यो सत्यमा पुग्न सक्छौं जुन कहिल्यै मर्दैन।

आज तपाईं आफैँलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्नुहोस्— के तपाईं आफ्नो अहंकारको डुङ्गा चढेर जीवनको धार विपरित पौडिने व्यर्थ प्रयास गर्दै हुनुहुन्छ, या वास्तविक मृत्यु आउनु अगावै आफ्नो अहंकारलाई मारेर जीवनको यो विराट प्रवाहसँग बग्न तयार हुनुहुन्छ?