किन मैले हात मिलाउन छोडेर 'नमस्कार' रोजेँ: एउटा वैज्ञानिक र आध्यात्मिक यात्रा

१. प्रस्तावना "सकेसम्म मैले कसैसँग पनि हात मिलाउँदिन।" सुन्दा धेरैलाई यो भनाइ अलि रुखो वा अनौठो लाग्न सक्छ, तर यो मेरो जीवनको एउटा सचेत र अर्थपूर्ण निर्णय हो। जब म भेटघाटमा हात मिलाउनु (Handshake) को सट्टा आफ्ना दुई हत्केला जोडेर 'नमस्कार' गर्छु, सुरुमा मानिसहरू अक्मकिन्छन्। कतिपयलाई त उनीहरूको आत्मीयतालाई बेवास्ता गरेको वा पश्चिमा संस्कारको अपमान गरेको जस्तो पनि लाग्न सक्छ।

तर, जब यस 'कन्ट्याक्टलेस' अभिवादनको पछाडि लुकेको वैज्ञानिक र आध्यात्मिक रहस्य खुल्छ, तब मानिसहरू हाम्रो प्राचीन पूर्वीय संस्कारको गहिराइ देखेर मन्त्रमुग्ध हुन्छन्। यो लेखले परम्परागत संस्कार कसरी आधुनिक विज्ञान र सूक्ष्म ऊर्जाको शुद्धीकरणसँग जोडिएको छ भन्ने यात्रालाई प्रष्ट पार्नेछ।

२. भौतिक स्वच्छता र कीटाणुको संक्रमण (Hygiene and Germs) हाम्रो शरीरमा हातहरू यस्ता अंग हुन्, जसले दिनभरि अनगिन्ती सतह र दूषित वस्तुहरू स्पर्श गर्छन्। एकपटक एउटा विशेष कार्यक्रममा मैले एकजना अमेरिकन मित्रसँग हात मिलाउनुको सट्टा नमस्कार गर्दा उनी सुरुमा अलि हच्किए। जब उनले यसको कारण सोधे, मैले निकै सरल ढंगले स्वच्छताको पाटो व्याख्या गरेँ।

हातको अशुद्धता र संक्रमण सम्बन्धी तथ्यलाई मैले यसरी प्रस्तुत गरेँ:

"हाम्रो शरीरका अंगहरू मध्ये सबैभन्दा छिटो र धेरै फोहोर हुने अंगमा हाम्रा हातहरू नै पर्छन्। तपाईंसँग भेट्नुभन्दा पहिले मेरा हातहरूले कति धेरै दूषित ठाउँहरूमा छोएका हुन सक्छन्, र हात मिलाउँदा ती जीवाणुहरू तपाईंमा सर्ने र तपाईंको हातका जीवाणु ममा सर्ने सम्भावना उत्तिकै रहन्छ।"

मेरो यो कुरा सुन्नासाथ ती मित्रको अनुहारमा अचानक एउटा सकारात्मक परिवर्तन आयो। उनले "त्यो त हो" भन्दै मेरो तर्कमा सहमति जनाए। संवाद यतिमा मात्र टुङ्गिएन, पूर्वीय दर्शनको वैज्ञानिक आधार बुझेपछि उनले भविष्यमा समय निकालेर जसरी भए पनि पूर्वीय दर्शनको अध्ययन गर्ने दृढ इच्छा समेत व्यक्त गरे।

३. ऊर्जाको शुद्धीकरण र स्थानान्तरण (Purification of Energy) भौतिक कीटाणुभन्दा पर अर्को एउटा सूक्ष्म संसार छ—ऊर्जाको संसार। हाम्रो शरीर केवल रगत र मासुको संरचना मात्र होइन, यो 'प्राणिक ऊर्जा' (Pranic Energy) को भण्डार पनि हो। पूर्वीय दर्शन अनुसार, हाम्रो शरीरमा ऊर्जा बाहिर निस्कने र भित्र आउने प्रमुख 'मूल ढोका' (Energy Portals) हरू हुन्छन्:

• टुप्पी (शिर): शरीरको सबैभन्दा माथिल्लो केन्द्र।
• हत्केलाहरू: ऊर्जा प्रवाह र स्थानान्तरणको सक्रिय मार्ग।
• पैतालाहरू: पृथ्वीसँग ऊर्जा साटासाट गर्ने माध्यम।

यही विज्ञानका कारण हाम्रा मान्यजनहरूले आशिर्वाद दिँदा आफ्नो हत्केला हाम्रो शिरमा राख्ने गर्छन्। यसो गर्दा उनीहरूमा भएको सकारात्मक ऊर्जा हत्केलामार्फत हाम्रो 'सूक्ष्म शरीर' मा स्थानान्तरण हुन्छ। तर, जब हामी जोसुकैसँग हात मिलाउँछौँ, यदि उक्त व्यक्तिमा नकारात्मक ऊर्जा वा तनाब छ भने त्यो ऊर्जा सूक्ष्म रूपमा हामीमा सर्ने जोखिम रहन्छ। यो प्रभाव तुरुन्तै नदेखिए पनि यसले हाम्रो मानसिक र आध्यात्मिक चेतनामा क्षयीकरण गरिरहेको हुन्छ।

४. हृदयको सामीप्यता र भावनात्मक सम्मान (Emotional Connection) नमस्कार गर्दा हामी हाम्रा दुवै हात जोडेर छाती वा मुटुको नजिक राख्छौँ र हल्का झुक्छौँ। यो केवल एउटा शारीरिक मुद्रा मात्र होइन। यसको गहिरो अर्थ हो— "मेरो अगाडि उपस्थित तपाईंभित्रको दिव्य शक्तिलाई म हृदयदेखि नै आत्मीयता, सद्भाव र श्रद्धा अर्पण गर्दछु।"

नमस्कारमा केवल सकारात्मक ऊर्जा मात्र प्रवाहित हुन्छ हात मिलाउँदा रोग वा नकारात्मक ऊर्जा सर्ने डर हुन्छ, तर नमस्कारमा केवल सम्मान र सद्भावको मात्र सञ्चार हुन्छ। यो एउटा यस्तो पवित्र अभ्यास हो, जसले दुई व्यक्तिबीच भावनात्मक सामीप्यता बढाउँछ तर शारीरिक जोखिमलाई शून्यमा झारिदिन्छ।

५. 'कन्ट्याक्टलेस' संस्कार र आधुनिक समयको सान्दर्भिकता कोरोना महामारीको समयमा संसारभर लागू भएको 'कन्ट्याक्टलेस' (Contactless) अभिवादनको अवधारणा वास्तवमा हाम्रो प्राचीन संस्कारकै प्रतिध्वनि थियो। जुन कुरा आधुनिक विज्ञानले संकटको समयमा अनिवार्य गर्‍यो, त्यो पूर्वीय जीवनशैलीमा युगौँदेखि एउटा संस्कारको रूपमा स्थापित थियो।

नमस्कारले पार्ने प्रभाव संख्यात्मक (Quantitative) भन्दा पनि गुणात्मक (Qualitative) हुन्छ। यसको प्रभाव कुनै भौतिक आकारमा प्रष्ट नदेखिए पनि मानसिक र भावनात्मक अनुभूतिमा यसले ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ। शारीरिक स्पर्श नगरी सम्मान प्रकट गर्ने यो कलाले हाम्रो मनोभावलाई शुद्ध र स्थिर राख्न मद्दत गर्छ।

६. निष्कर्ष र चिन्तन अन्त्यमा, नमस्कार केवल एउटा धार्मिक क्रिया मात्र नभई एउटा 'पवित्र विज्ञान' (Sacred Science) हो। यसले हामीलाई एकातिर शारीरिक रोगहरूबाट बचाउँछ भने अर्कोतिर हाम्रो आन्तरिक ऊर्जाको संरक्षण गर्छ। आधुनिक बन्ने होडमा हामीले आफ्ना यस्ता गहन र वैज्ञानिक संस्कारहरूलाई कतै बिर्सिँदै त छैनौँ?

हामीले दैनिक जीवनमा अपनाउने साना बानीहरूले नै हाम्रो स्वास्थ्य र चेतनाको स्तर निर्धारण गर्छन्। त्यसैले, आफ्नो ऊर्जाको सुरक्षा र अरूप्रतिको वास्तविक सम्मानका लागि एकपटक मनन गरौँ—के हामी अझै पनि अन्धनुकरणमा झुन्डिने कि आफ्ना वैज्ञानिक जराहरूतिर फर्कने?

सबैको मंगल होस्, सबैको कल्याण होस्।

भवतु सब्ब मङ्गलम!