धरातल र नेतृत्व: 'क्षणिक अहङ्कार' कि 'स्थायी गरिमा' ?
व्यावसायिक र व्यक्तिगत जीवनको दौडमा सफलता प्राप्त गर्नु हरेक व्यक्तिको नैसर्गिक लक्ष्य हो। तर, सफलताको उचाइमा पुग्दै गर्दा हाम्रो व्यवहार कुन दिशातिर उन्मुख छ भन्ने कुराले हाम्रो भविष्यको स्थायित्व निर्धारण गर्छ। नेपाली समाजमा प्रचलित एउटा गहिरो बिम्ब छ—"टुप्पोबाट पलाएको मान्छे"। यसको अर्थ हो: जग, संस्कार र संघर्षको धरातललाई भुलेर अचानक प्राप्त पद, पैसा वा प्रतिष्ठाका कारण अहङ्कारमा लिप्त हुने प्रवृत्ति।
एउटा परिपक्व व्यावसायिक व्यक्ति (Professional) र दूरदर्शी नेता बन्नका लागि समय-समयमा आफ्नो आचरणको समीक्षा (Behavioral Audit) गर्नु अपरिहार्य हुन्छ।
आत्म-मूल्याङ्कन: अहङ्कारका व्यावसायिक सूचकहरू
व्यावसायिक क्षेत्रमा "धरातल गुमाउँदै गएको" व्यक्तिमा निम्न चरित्रहरू देखा पर्न थाल्छन्, जसलाई समयमै पहिचान गरी सुधार्नु आवश्यक छ:
- बौद्धिक संकुचन: आफूलाई मात्र सर्वज्ञाता ठान्नु र सहकर्मी वा मातहतका कर्मचारीहरूको रचनात्मक सल्लाहलाई पूर्णतः उपेक्षा गर्नु।
- अल्पकालीन उपलब्धिमा उन्माद: सानो व्यावसायिक सफलता वा पदोन्नति हुनासाथ अहङ्कार प्रदर्शन गर्नु र संस्थागत मूल्य मान्यतालाई बिर्सनु।
- कृतघ्नताको भाव: विगतको संघर्ष, मार्गदर्शक (Mentors) र कठिन समयमा साथ दिने सहकर्मीहरूको योगदानलाई विस्मरण गर्नु।
- जवाफदेहिताको अभाव: आफ्ना गल्तीहरू स्वीकार गर्न नसक्नु, रचनात्मक आलोचनालाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको विषय बनाउनु र सधैँ आत्म-प्रशंसा मात्र चाहनु।
- शक्तिको दुरुपयोग: संस्थागत उत्तरदायित्व भन्दा बढी व्यक्तिगत अधिकारको खोजी गर्नु र पदीय शक्तिको आडमा अरूलाई कमजोर देखाउने प्रयास गर्नु।
"गहिरो जडाधार नभएको वृक्ष जसरी हावाहुरीमा असुरक्षित हुन्छ, त्यसरी नै अहङ्कारमा टिकेको व्यावसायिक उचाइ पनि क्षणभङ्गुर हुन्छ। अन्ततः अहङ्कारले व्यक्तिको वास्तविक क्षमतालाई समाप्त पारिदिन्छ।"
संज्ञानात्मक बोध र व्यावसायिक मनोविज्ञान
मनोवैज्ञानिक अध्ययनका अनुसार, कार्यस्थल वा समाजमा देखिने अहङ्कारयुक्त व्यवहार वास्तवमा व्यक्तिको आन्तरिक असुरक्षा (Insecurity) र अपरिपक्वताको सूचक हो। जब व्यक्तिमा योग्यता भन्दा बढी अपेक्षा वा अचानक उपलब्धि हासिल हुन्छ, उसले आफ्नो कमजोरी लुकाउन 'अहङ्कार' लाई सुरक्षा कवच बनाउँछ।
सच्चा व्यावसायिकता (True Professionalism) मा विनम्रतालाई कमजोरी होइन, बल्कि आत्मविश्वासी र सुदृढ व्यक्तित्वको लक्षण मानिन्छ। जसरी फलले भरिएको हाँगो स्वभावैले झुक्छ, त्यसरी ही वास्तविक रूपमा योग्य र सफल व्यक्ति जहिले पनि विनम्र र पहुँचयोग्य हुन्छन्।
उदाहरणीय आचरण (Professional Etiquette) का चार खम्बाहरू
आफ्नो व्यावसायिक गरिमालाई अक्षुण्ण राख्न र सकारात्मक कार्यसंस्कृति निर्माण गर्न निम्न सिद्धान्तहरूलाई आत्मसात गर्नुपर्छ:
१. सक्रिय एवं सम्मानजनक श्रवण (Active Listening)
सफल नेतृत्वको पहिलो सर्त नै अरूको विचारलाई आदरपूर्वक सुन्नु हो। पदीय मर्यादा जस्तोसुकै भए पनि प्रत्येक कर्मचारी वा व्यक्तिको दृष्टिकोणमा केही न केही सान्दर्भिकता हुनसक्छ भन्ने तथ्यलाई स्वीकार गर्नुपर्छ।
२. गल्ती स्वीकार्ने व्यावसायिक साहस (Accountability)
त्रुटिहरू व्यवस्थापन र कार्यप्रणालीका हिस्सा हुन्। आफ्नो गल्तीलाई सहर्ष स्वीकार गरी त्यसबाट सिक्ने र परिमार्जनतर्फ लाग्ने व्यक्ति नै संगठनमा विश्वसनीय बन्न सक्छ।
३. समानुभूति र समावेशी नेतृत्व (Empathetic Leadership)
मातहतका कर्मचारी वा भुइँमान्छेहरूको समस्या र भावनालाई बुझ्नु उच्च नेतृत्वको गुण हो। आदेश दिने 'बोस' भन्दा सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्ने 'लिडर' बन्नु नै स्थायी सफलताको मार्ग हो।
४. निरन्तर कृतज्ञता (Continuous Gratitude)
आफू जुन धरातलबाट उठेर यो स्थानमा आइपुगेको हो, उक्त पृष्ठभूमि र सहयोगी हातहरूप्रति सधैँ अनुगृहीत रहनुपर्छ। यसले व्यक्तिलाई सधैँ सन्तुलित र मर्यादित राख्न मद्दत गर्दछ।
निष्कर्ष: गरिमाको पुनःमूल्याङ्कन
व्यावसायिक जीवनमा पद र प्रतिष्ठा आउने-जाने क्रम चलिरहन्छ, तर तपाईंको संस्कार र व्यवहारले नै तपाईंको स्थायी परिचय निर्माण गर्छ। त्यसैले, आजैका दिनबाट आत्म-निरीक्षण गरौँ—"के मेरो नेतृत्वले अरूलाई प्रेरित गरिरहेको छ कि हतोत्साहित?"
अहङ्कारले क्षणिक प्रभाव पार्न सकिएला, तर विनम्रता, सुसंस्कार र व्यावसायिक निष्ठाले मात्र कालजयी सम्मान र साँचो उचाइ प्रदान गर्दछ।
व्यावसायिक जीवनमा विनम्रता र अहङ्कारको सन्तुलनलाई तपाईं कसरी हेर्नुहुन्छ? संगठनको दिगो विकासका लागि कुन व्यवहारिक परिवर्तन सबैभन्दा बढी आवश्यक छ जस्तो लाग्छ? आफ्ना प्राज्ञिक विचारहरू तल कमेन्ट मा व्यक्त गर्न सक्नुहुन्छ।
Comments
Post a Comment