आधुनिक जीवनको तनाव र अहंकारबाट मुक्तिको सरल बाटो: नाम-स्मरण किन अनिवार्य छ?

आजको भागदौडपूर्ण जीवनमा हामीसँग सबै थोक छ, तर कतै न कतै भित्री शान्तिको खडेरी छ। बिहानदेखि बेलुकासम्मको व्यस्तता, कार्यक्षेत्रको तनाव र सामाजिक सञ्जालको होहल्लाले हाम्रो मनलाई थकित बनाइदिन्छ। यस्तो अवस्थामा हामी आध्यात्मिक शान्तिको खोजी त गर्छौँ, तर जटिल अनुष्ठान, कडा व्रत वा समय र शक्तिको माग गर्ने ठूला यज्ञहरू सम्पन्न गर्न आजको परिस्थितिमा निकै चुनौतीपूर्ण देखिन्छ।

यही आध्यात्मिक शून्यतालाई भर्न र आधुनिक मानिसलाई सहजै शान्तिको अनुभूति गराउन हाम्रा ऋषि-मुनिहरूले एउटा अत्यन्त सरल तर शक्तिशाली मार्ग प्रशस्त गरेका छन्— 'नाम-स्मरण'। यो केवल शब्दको उच्चारण मात्र होइन, बरु आत्मालाई परमात्मासँग जोड्ने एक जीवन्त सेतु हो।

कर्मकाण्ड मात्र पर्याप्त छैन: निष्ठाको खोजी

धेरैलाई लाग्न सक्छ कि बाह्य धार्मिक विधि र वैदिक अनुष्ठानहरू नै आध्यात्मिक प्रगतिका एक मात्र माध्यम हुन्। तर, हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के छ भने, यदि हृदयमा भगवानप्रति अटल विश्वास र 'कर्ता' भाव (मैले गरेँ भन्ने अहंकार) को त्याग छैन भने ती अनुष्ठानहरू केवल यन्त्रवत् क्रियाकलाप वा बाह्य प्रदर्शनमा मात्र सीमित हुन पुग्छन्। वैदिक कर्मकाण्डको वास्तविक लक्ष्य त हृदयको शुद्धीकरण हो।

"वैदिक अनुष्ठानहरूको प्रदर्शनको उद्देश्य हृदयलाई शुद्ध पार्नु हो; तर जबसम्म यो भगवानमा अटल विश्वासमा आधारित हुँदैन र सबै 'कर्ता' भाव उहाँमा समर्पित गरिँदैन, यो केवल यन्त्रवत् कट्टरता वा प्रदर्शन मात्र बन्न पुग्छ।"

त्यसैले, बाह्य क्रियाकलापभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण हाम्रो आन्तरिक मनसाय र समर्पण हो।

आधुनिक जीवनको यथार्थ र वैदिक परम्परा

आजको जीवनशैली हाम्रा पुर्खाहरूको समयभन्दा पूर्णतः भिन्न छ। प्राचीन समयमा जुन कठोरता र नियमका साथ वैदिक विधिहरू पूरा गरिन्थ्यो, आजको बदलिँदो परिवेशमा ती कडा नियमहरूको अक्षरश: पालना गर्नु धेरैका लागि असम्भव प्राय: छ।

यसो भनिरहँदा, म ती साधकहरूप्रति उच्च सम्मान व्यक्त गर्दछु जसले आजको प्रतिकूल समयमा पनि अनुशासित वैदिक मर्यादा र परम्परालाई पूर्ण निष्ठाका साथ जीवित राख्नुभएको छ। उहाँहरूको अनुशासन वन्दनीय छ। तर, आम मानिसका लागि जो यो व्यस्तताको चक्रमा फसेका छन्, नाम-स्मरण एउटा यस्तो व्यावहारिक र लचिलो मार्ग हो जसलाई जुनसुकै स्थान र समयमा पनि अपनाउन सकिन्छ।

नाम-स्मरण: अहंकार भष्म गर्ने दैवी ज्वाला

हाम्रो मानसिक अशान्तिको मुख्य कारण 'म शरीर हुँ' (body-am-I) भन्ने अहंकार हो। नाम-स्मरणले यही अहंकारको जरोलाई काट्ने काम गर्छ। यो केवल एक आध्यात्मिक सूत्र मात्र होइन, बरु एउटा यस्तो पावन 'आगो' हो जसले 'स्व' वा अहंकारको फोहोरलाई जलाएर आत्मालाई कञ्चन बनाउँछ।

यसको शक्तिको बारेमा भनिएको छ:

"यो एउटा यस्तो आगो हो जसले 'म शरीर हुँ' भन्ने भावलाई भष्म पारिदिन्छ। यो स्वयं ॐकारकै एउटा स्वरूप हो।"

ॐकार भनेको ब्रह्माण्डीय स्पन्दन (Cosmic Vibration) हो। जब हामी नाम-स्मरण गर्छौँ, हामी त्यही विराट ब्रह्माण्डीय ऊर्जासँग एकाकार हुन्छौँ। यो मार्ग कति प्रभावशाली छ भने, भगवान शिव र श्री समर्थ (रामदास स्वामी) जस्ता महान् विभूतिहरूले पनि यही नामको आश्रय लिएर परम लक्ष्य प्राप्त गर्नुभएको थियो। नाम-स्मरणले हामीलाई ईश्वरतर्फ मात्र लैजाँदैन, बरु यसले एउटा यस्तो 'आध्यात्मिक चुम्बक' को काम गर्छ जसले स्वयं ईश्वरलाई साधकको हृदयतर्फ आकर्षित गर्दछ।

अनुशासन र नैतिकता: अध्यात्मको मर्यादा

कतिपयमा एउटा गलत धारणा हुन सक्छ कि नाम-स्मरण गरेपछि कुनै पनि सामाजिक वा नैतिक नियमहरू पालना गरिरहनु पर्दैन। तर, अध्यात्म भनेको स्वच्छन्दता वा अनुशासनहीनता होइन। नामको आश्रय लिने व्यक्ति त झन् बढी विनम्र, जिम्मेवार र नैतिक हुनुपर्छ। वास्तविक साधकले कहिल्यै पनि सामाजिक मर्यादा र नैतिक बन्धनहरू तोड्दैन, बरु उसले आफ्नो व्यवहारबाट समाजमा एउटा उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।

जब नाम-स्मरणले हाम्रो अहंकार पगाल्दै लैजान्छ, तब हामीभित्र स्वतः एक प्रकारको अनुशासन र सबैप्रति करुणाभाव जागृत हुन थाल्छ।

उदारताको नयाँ आयाम: स्वामित्वको त्याग

अध्यात्म वा 'परमार्थ' को मार्गमा सफल हुनका लागि 'उदार हृदय' हुनु एउटा अनिवार्य सर्त (sine qua non) हो। यहाँ उदारताको अर्थ केवल धन वा भौतिक सम्पत्ति दान गर्नु मात्र होइन। यो आवश्यक पनि छैन कि साधारण मानिसले आफ्नो सबै जायजेथा दान गरिदियोस्।

वास्तविक उदारता त अहंकार र 'स्वामित्वको भाव' (proprietorship) त्याग्नुमा छ। "यो मेरो हो, यो मैले कमाएको हुँ" भन्ने भावलाई त्यागेर सबै कुरा परमात्माको हो भन्ने बोध गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो दान हो। जब हामी आफूलाई 'मालिक' सम्झने बोझबाट मुक्त हुन्छौँ, तब मात्र हाम्रो हृदयमा त्यो दिव्य शान्तिले प्रवेश पाउँछ।

निष्कर्ष र चिन्तन

नाम-स्मरण आधुनिक युगको यस्तो अचूक ओखती हो जसले कर्मकाण्डको जटिलता बिना नै हामीलाई ईश्वरको निकट पुऱ्याउँछ। यसले हाम्रो अहंकारको भारीलाई बिसाउन मद्दत गर्छ र जीवनलाई हल्का बनाउँछ। हामीले सुरुमा चर्चा गरेको जुन 'तनाव' छ, त्यसको मुख्य कारण नै 'म' र 'मेरो' भन्ने स्वामित्वको भाव हो। नाम-स्मरणको माध्यमबाट जब हामी यो स्वामित्वलाई त्याग्छौँ, तब हामीले खोजेको त्यो वास्तविक सुख र हल्कापन स्वतः प्राप्त हुन्छ।

हाम्रो दैनिक दौडधूप र अहंकारको यो ठूलो भारीको बीचमा, के हामी दिनको केही क्षण मात्र भए पनि 'म' भन्ने भावलाई त्यागेर नाम-स्मरणको आनन्दमा डुब्न सक्छौँ? के हामी आफ्नो अहंकारलाई त्यो दैवी ज्वालामा सुम्पिन तयार छौँ?

तपाईँको आजको सानो प्रयासले नै भोलिको महाशान्तिको ढोका खोल्नेछ।