तपाईंको स्वास्थ्य र खल्तीसँग जोडिएका ५ आश्चर्यजनक तथ्यहरू: औषधि र खाद्य लेबलको भित्री रहस्य

आजको बढ्दो महँगी र स्वास्थ्य सेवाको चर्को शुल्कले सर्वसाधारणलाई पिरोल्नु सामान्य जस्तै भइसकेको छ। हामी स्वस्थ रहन फलफूलको जुस खान्छौँ र बिरामी पर्दा निको हुने आशामा महँगा औषधि किन्छौँ। तर, के तपाईंलाई थाहा छ? तपाईंले खरिद गर्ने यी सामग्रीका पछाडि ठूला कम्पनीहरूको एउटा 'गुप्त खेल' लुकेको हुन्छ। यो केवल जानकारीको अभाव मात्र होइन, बरु उपभोक्तालाई भ्रममा राख्ने एक जटिल कर्पोरेट दाउपेच (Corporate Maneuvering) हो।

एक जनस्वास्थ्य अनुसन्धानकर्ताको आँखाबाट हेर्दा, बजारमा देखिने आकर्षक लेबल र औषधिको मूल्यका पछाडि यस्ता ५ तथ्यहरू छन् जसले तपाईंलाई सोच्न मात्र होइन, सचेत रहन पनि बाध्य बनाउनेछ।

१. १,९५३ गुणा बढी मूल्य: औषधिको गुणस्तरको भ्रम

धेरै उपभोक्ताहरू विश्वास गर्छन् कि औषधि जति महँगो भयो, त्यसको गुणस्तर उति नै राम्रो हुन्छ। तर अनुसन्धानले यो 'गुणस्तरको भ्रम' लाई उदाङ्गो पारेको छ। पाकिस्तानको औषधि मूल्य निर्धारण सम्बन्धी एक विस्तृत रिपोर्ट अनुसार, बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले (MNCs) 'ट्रान्सफर प्राइसिङ' मार्फत एउटै कच्चा पदार्थ (API) को मूल्यमा अकल्पनीय चलखेल गर्छन्।

जहाँ स्थानीय उत्पादकले ३,०७२ डलरमा खरिद गर्ने कच्चा पदार्थलाई बहुराष्ट्रिय कम्पनीले ६०,००० डलर प्रति किलो मूल्य देखाएर आयात गर्छन्। यो स्थानीय मूल्यको तुलनामा १,९५३ गुणा बढी हो। यस्तो कृत्रिम मूल्य वृद्धिको भार अन्ततः उपभोक्ताकै खल्तीमा थोपरिन्छ। यदि यो चलखेललाई रोकेर सही मूल्यमा आयात गर्ने हो भने सरकारी ढुकुटीमा वार्षिक करिब १५.८ मिलियन डलर (करिब २ अर्ब नेपाली रुपैयाँ भन्दा बढी) विदेशी मुद्रा बचत हुन सक्ने देखिन्छ। गुणस्तरको दुहाई दिएर महँगो मूल्य असुल्ने रणनीतिलाई यो तथ्यले कडा प्रहार गर्छ:

"वैज्ञानिक रूपमा औषधि निर्माणमा गुणस्तरका दुईवटा मापदण्ड हुँदैनन्। औषधिले स्थापित गुणस्तर नियन्त्रण विनिर्देशहरू पुष्टि गर्नुपर्छ, अन्यथा यो कम गुणस्तरको हुन्छ।"

२. खाना पछिको दोस्रो ठूलो खर्च: औषधि

मध्यम र न्यून आय भएका परिवारहरूका लागि स्वास्थ्य खर्च केवल उपचार मात्र होइन, गरिबीको खाडलमा धकेल्ने मुख्य कारण बनेको छ। तथ्याङ्क अनुसार, मानिसहरूको कुल स्वास्थ्य खर्चको ७० देखि ७५ प्रतिशत हिस्सा आफ्नै गोजीबाट (Out of pocket) खर्च हुन्छ। यसमध्ये करिब ६० प्रतिशत रकम केवल औषधि खरिदमा खर्च हुने गरेको छ।

यसको अर्थ, धेरैजसो परिवारका लागि खानापछि औषधि नै सबैभन्दा ठूलो घरायसी खर्च हो। औषधिको यो उच्च मूल्यले गर्दा बिरामीहरू उपचार गर्ने कि घर चलाउने भन्ने कठिन निर्णय लिन बाध्य हुन्छन्, जसले हाम्रो सामाजिक संरचना र आर्थिक स्थितिलाई नै ध्वस्त पारिरहेको छ।

३. 'जुस' र 'ड्रिंक' बीचको कानूनी भिन्नता

हामी प्रायः बोतलमा फलफूलको आकर्षक चित्र (Vignette) देख्ने बित्तिकै त्यसलाई स्वास्थ्यवर्धक 'जुस' सम्झेर किन्छौँ। तर FDA (खाद्य तथा औषधि प्रशासन) को कठोर नियम अनुसार, हरेक पेय पदार्थलाई जुस भन्न पाइँदैन। यदि कुनै उत्पादनमा १००% फलफूलको रस छैन भने त्यसलाई अनिवार्य रूपमा 'बेभरेज' (Beverage), 'ड्रिंक' (Drink) वा 'ककटेल' (Cocktail) भन्नुपर्ने कानूनी बाध्यता छ।

उदाहरणका लागि, यदि बोतलमा स्ट्रबेरीको चित्र छ तर त्यसमा केही प्रतिशत मात्र रस मिसाइएको छ भने, कम्पनीले त्यसलाई 'स्ट्रबेरी फ्लेभर्ड ड्रिंक' लेख्नुपर्छ। यदि तपाईंले लेबलमा '१००% जुस' देख्नुहुन्न भने, बुझ्नुहोस् कि तपाईंले केवल फलफूलको स्वाद हालिएको चिनी-पानी पिइरहनुभएको छ। कम्पनीहरूले आकर्षक चित्र प्रयोग गरेर उपभोक्तालाई मनोवैज्ञानिक रूपमा झुक्याउने रणनीति अपनाएका हुन्छन्।

४. बजार नियन्त्रणका लागि औषधिको ढिलो लन्च

बहुराष्ट्रिय औषधि कम्पनीहरूले विश्वभर औषधिको मूल्य कृत्रिम रूपमा उच्च राख्न एक रणनीतिक चलखेल (Tactical Maneuver) गर्छन्। उनीहरूले 'बाह्य सन्दर्भ मूल्य निर्धारण' (External Reference Pricing - ERP) प्रणालीलाई छल्नका लागि कम मूल्य भएका देशहरूमा नयाँ औषधिहरू सार्वजनिक गर्न जानाजानी ढिलाइ गर्छन्।

यसो गर्नुको मुख्य कारण यो हो कि यदि उनीहरूले सुरुमै सस्तो मूल्यमा औषधि कुनै देशमा सार्वजनिक गरे भने, अन्य धनी देशहरूले त्यही सस्तो मूल्यलाई 'रेफरेन्स' मानेर मोलमोलाई गर्न सक्छन्। आफ्नो वैश्विक नाफा जोगाउन उनीहरूले गरिब देशका बिरामीलाई जीवनरक्षक औषधिबाट वञ्चित गर्छन्। यो बिरामीको स्वास्थ्यमाथि गरिएको कर्पोरेट राजनीति हो।

५. लुकेका एलर्जी र 'मेजर एट' (Major Eight) को रहस्य

खाद्य एलर्जी भएका व्यक्तिहरूका लागि लेबल पढ्नु जीवन र मरणको सवाल हुन सक्छ। FDA ले आठ वटा मुख्य एलर्जी कारकहरू पहिचान गरेको छ, जसलाई 'मेजर एट' भनिन्छ र FALCPA नियम अनुसार यी तत्वहरू लेबलमा स्पष्ट रूपमा खुलाउनु अनिवार्य छ।

तर यहाँ एउटा गम्भीर प्राविधिक पक्ष छ जुन उपभोक्ताले बुझ्नुपर्छ। 'शेलफिस' को श्रेणीमा केवल 'क्रस्टासियन' (Crustacean) प्रजातिहरू जस्तै गँगटो, लोबस्टर र झिंगे माछा मात्र पर्छन्। मोलस्कन (Molluscan) प्रजातिहरू जस्तै ओस्टर वा क्ल्याम (Clams) लाई यो नियमले अनिवार्य गरेको छैन, जसले गर्दा एलर्जी भएका व्यक्ति झुक्किन सक्छन्। अर्को आश्चर्यजनक तथ्य के छ भने, अमेरिकी कानून अनुसार 'नरिवल' (Coconut) लाई पनि 'ट्री नट्स' (Tree Nuts) को श्रेणीमा राखिएको छ। 'मेजर एट' मा दूध, अण्डा, माछा, क्रस्टासियन शेलफिस, ट्री नट्स, गहुँ, बदाम (Peanuts), र भटमास पर्दछन्।

निष्कर्ष र भविष्यको सोच

औषधि र खाद्य उद्योगका यी तथ्यहरूले के देखाउँछन् भने, उपभोक्ता सचेतना नै ठगी विरुद्धको सबैभन्दा ठूलो हतियार हो। औषधि उत्पादनमा स्थानीय आत्मनिर्भरता र पारदर्शी मूल्य निर्धारण नीति नभएसम्म हाम्रो स्वास्थ्य र सम्पत्ति दुवै कर्पोरेट स्वार्थको घेरामा रहिरहनेछन्। औषधि आयातमा हुने 'ट्रान्सफर प्राइसिङ' को जालो तोड्न सके मात्र राज्य र नागरिक दुवैलाई आर्थिक राहत मिल्नेछ।

अन्त्यमा, एउटा गम्भीर प्रश्न: "के हामीले खरिद गर्ने औषधिको मूल्य यसको प्रभावकारितामा आधारित छ कि कर्पोरेट रणनीतिमा? अर्को पटक औषधि वा खाना किन्दा के तपाईंले लेबलमा लुकेका यी रहस्यहरू ध्यान दिएर पढ्नुहुनेछ?"