रावणले समेत कर तिर्नुपर्ने ती अनौठा राजा: सम्राट चक्ववेणको प्रेरणादायी कथा

१. प्रस्तावना: सन्तुष्टि र शक्तिको वास्तविक अर्थ

पौरस्त्य दर्शनमा एउटा प्रसिद्ध उखान छ— 'सन्तोषम् परम सुखम्'। तर, भौतिकताको अन्धवेगमा दौडिरहेको आधुनिक समाजका लागि यो केवल सुन्दा आनन्द आउने एक दार्शनिक पदावली मात्र बनेको छ। मानिसको तृष्णा कहिल्यै शान्त हुँदैन, तर प्राचीन इतिहासमा एउटा यस्तो नाम छ, जसले 'सन्तोष धन' को वास्तविक महिमा विश्वसामु सिद्ध गरिदियो। उनी थिए— सम्राट चक्ववेण। शास्त्रहरूमा धनको तुच्छता बुझाउँदै भनिएको छ:

'गोधन, गजधन, बाजिधन र रतनधन खान, जब आवे सन्तोष धन सब धन धूरि समान'

अर्थात्, जब मानिसमा सन्तोषरूपी धन प्राप्त हुन्छ, तब सुन, हात्ती, घोडा र हिराका खानीहरू पनि धुलो समान लाग्छन्। सांस्कृतिक इतिहासको पाना पल्टाउँदा सम्राट चक्ववेण केवल एक शासक मात्र नभई 'अपरिग्रह' र 'तपोबल' का प्रतीक देखिन्छन्। महाराज जनकभन्दा चार पुस्ता अगाडिका यी मिथिला नरेश यति प्रभावशाली थिए कि उनको नैतिक शक्तिको अगाडि त्रिलोक विजेता भनिएको रावणको अहंकार पनि धुलोमा मिसिएको थियो।

२. राज्यको ढुकुटी नछुने 'स्वावलम्बी' राजा

सम्राट चक्ववेणको जीवनशैली कुनै विलासी सम्राटको नभई एक ऋषितुल्य किसानको जस्तो थियो। उनीसँग दास-दासी र सेवकहरूको कुनै कमी थिएन, तर उनी र उनकी रानी 'स्वावलम्बन' मा विश्वास गर्थे। उनी आफ्नै हातले खेत जोत्थे र रानी आफैँले खेतमा हल तान्ने गर्थिन्। उनीहरू आफ्नो पसिनाबाट उब्जेको अन्न मात्र खान्थे र आफ्नै खेतको कपासबाट बनेको लुगा लगाउँथे।

चक्ववेणको शासन पद्धतिमा राज्यको ढुकुटी वा प्रजाबाट उठाइएको कर केवल 'प्रजाकै सेवा' का लागि मात्र हुनुपर्छ भन्ने अडान थियो। उनले व्यक्तिगत प्रयोजनका लागि राज्यको धन प्रयोग गर्नुलाई 'दूषित' र आत्मिक पतनको कारण मान्थे। आजको युगमा जहाँ पद र शक्तिको दुरुपयोगलाई अधिकार ठानिन्छ, त्यहाँ चक्ववेणले राज्यको कोषलाई छोएमा 'बुद्धि भ्रष्ट हुन्छ' भन्ने जुन विचार राखे, त्यो शासन व्यवस्थाकै लागि एक क्रान्तिकारी दर्शन हो।

३. रावणको अहंकार र मन्दोदरीको चेतावनी

मानव मन कहिलेकाहीँ कुसंगतले विचलित हुन्छ। एक पटक ठुलो मेलाको अवसरमा धनी व्यापारीका श्रीमतीहरूको बहुमूल्य गहना देखेर रानी चक्ववेणको मनमा पनि गहना लगाउने इच्छा जाग्यो। उनले राजासँग सुनको माग गरिन्। राजाले आफ्नो पसिनाको कमाइले गहना बनाउन सम्भव नभएको तर 'सत्यवादी' शासक भएको नाताले दुष्ट र अभिमानी राजाहरूबाट 'कर' लिन सक्ने बताए। उनले आफ्ना मन्त्रीलाई रावणसँग 'सवा मन सुन' कर माग्न पठाए।

जब मन्त्रीले लंका पुगेर करको माग गरे, रावणले यसलाई उपहासको विषय बनायो। तर, जब यो प्रसङ्ग मन्दोदरीले थाहा पाइन्, उनले रावणलाई गम्भीर चेतावनी दिँदै भनिन्:

"स्वामी, तपाईंले धेरै ठुलो गल्ती गर्नुभयो। चक्ववेण साधारण मनुष्य होइनन्, उनी सत्यवादी र धर्मात्मा राजा हुन्। उनको 'चक्रमार्ग' (अदृश्य प्रभाव) चल्छ। जसले उनको आज्ञाको अवहेलना गर्छ, उसको विनाश निश्चित छ। उनको आज्ञाको प्रभावले प्रकृतिलाई समेत नियन्त्रण गर्छ।"

४. चराहरूमा समेत राजाको 'दुहाई' र 'चक्र' को प्रभाव

मन्दोदरीले रावणलाई चक्ववेणको नैतिक शक्तिको प्रत्यक्ष प्रमाण देखाउन एउटा परीक्षण गरिन्। दरबारको छतमा दाना टिपिरहेका चराहरूलाई उनले पहिले रावणको नाममा 'दुहाई' (कसम) दिइन्, तर चराहरूले वास्ता गरेनन्। त्यसपछि उनले भनिन्, "सावधान! राजा चक्ववेणको दुहाई छ, अब कसैले पनि दाना नटिपून्।"

अचम्मको दृश्य देखियो— चक्ववेणको नाम लिनेबित्तिकै सबै चराहरू स्तब्ध भएर दाना टिप्न छोडे। त्यहीँ एउटा बहिरो ढुकुर थियो, जसले सुन्न सकेन र दाना टिप्न खोज्यो। त्यही क्षण राजा चक्ववेणको अदृश्य 'चक्र' (दिव्य शक्ति) को प्रभावले त्यो ढुकुरको गर्दन काटिएर खस्यो। यो कुनै जादु थिएन, यो त एक सत्यवादी राजाको 'वाक-सिद्धि' र नैतिक अधिराज्यको पराकाष्ठा थियो।

५. माटोको लंका र रावणको आत्मसमर्पण

चक्ववेणका मन्त्रीले रावणलाई झुकाउन एउटा सांकेतिक तर शक्तिशाली विधिको प्रयोग गरे। उनले समुद्रको किनारमा अत्यन्तै मसिनो माटोलाई पानीमा मिसाएर 'रबडी' जस्तो लेदो बनाए र लंकाको एउटा सानो माटोको प्रतिकृति तयार पारे। उनले रावणलाई त्यहाँ बोलाएर भने, "यदि तपाईंले कर दिनुभएन भने, राजा चक्ववेणको 'दुहाई' दिएर म यो माटोको किल्ला भत्काउनेछु, जसले तपाईंको असली लंका ध्वस्त पार्नेछ।"

मन्त्रीले चक्ववेणको नाम लिएर माटोको लंकाको एउटा बुर्ज भत्काउनेबित्तिकै रावणको असली लंकाको सुनौला ढोका र बुर्जहरू पनि चकनाचूर भएर झर्न थाले। यो देखेर रावण भयभीत भयो। भौतिक बलले आध्यात्मिक र नैतिक शक्तिलाई जित्न सक्दैन भन्ने बुझेपछि उसले तुरुन्तै 'सवा मन सुन' कर स्वरूप सुम्पियो।

६. सुन फिर्ता र रानीको हृदय परिवर्तन

जब मन्त्रीले सुन लिएर दरबार फर्के र सारा वृत्तान्त सुनाए, तब रानीको चेतना खुल्यो। उनलाई महसुस भयो कि व्यापारीका श्रीमतीहरूको 'कुसंगत' का कारण उनले आफ्नो त्याग र धर्म बिर्सेकी थिइन्। तुलनाले कसरी मानिसको सुख खोस्छ भन्ने कुरा उनले बुझिन्।

राजा चक्ववेणले त्यो सुन स्वीकार गरेनन्। उनले भने, "हामी स्वावलम्बी हौँ, अर्काको धन हाम्रा लागि विष समान हो।" उनले त्यो सुन रावणलाई नै फिर्ता पठाए। चक्ववेणको यो चरम त्याग र अपरिग्रह देखेर रावण यति प्रभावित भयो कि उसले एउटा ऐतिहासिक घोषणा गर्‍यो। उसले प्रतिज्ञा गर्‍यो कि उसले चक्ववेणको राज्य (मिथिला क्षेत्र) लाई कहिल्यै आक्रमण गर्ने छैन र सम्राट चक्ववेणलाई सधैँ 'चक्रवर्ती राजा' का रूपमा सम्मान गर्नेछ।

७. निष्कर्ष: सादगी र निष्काम कर्मको शक्ति

सम्राट चक्ववेणको यो कथाले हामीलाई जीवनको एउटा शाश्वत सत्य सिकाउँछ: आफ्नै पसिना र न्यायको कमाइ 'अमृत' हो भने, बेइमानी वा अरूमाथि आश्रित भएर आर्जेको धन 'विष' हो। साँचो शक्ति शारीरिक पराक्रम वा सुनको थुप्रोमा होइन, बरु चरित्रको शुद्धता र 'निष्काम कर्म' मा निहित हुन्छ।

कुसंगत र देखासिखीले मानिसलाई विनाशको बाटोमा लैजान्छ भने सन्तोष र स्वावलम्बनले रावण जस्ता अहंकारलाई पनि झुकाउन सक्छ। आजको यो भौतिकवादी दौडधुपपूर्ण संसारमा, के हामी सम्राट चक्ववेणले जस्तै 'सन्तोष' र 'नैतिकता' लाई आफ्नो वास्तविक धन मानेर बाँच्ने साहस गर्न सक्छौँ?