बुद्धको अन्तिम रहस्य: मृत्युको १ मिनेट अघि उनले के गरे? (विज्ञान भैरव तन्त्रको ३० औँ विधि)

कुनै पनि मानिसका लागि मृत्यु सबैभन्दा ठूलो भय र अन्तिम सत्य हो। तर के मृत्युलाई पनि 'धोका' दिन सम्भव छ? वा मृत्यु आउनुअघि नै त्यसभन्दा माथिको कुनै अद्भूत अवस्थामा विलीन हुन सकिन्छ? जब बुद्धको महापरिनिर्वाणको समय नजिक आयो, उनले भगवान् शिवद्वारा प्रतिपादित 'विज्ञान भैरव तन्त्र' को ३० औँ विधिलाई आफ्नो अन्तिम अस्त्र बनाए।

कुशीनगरको त्यो शान्त जङ्गलमा बुद्धले ठिक त्यही गरे, जो शिवले हजारौँ वर्षअघि भनेका थिए— "आँखालाई पत्थर जस्तै स्थिर बनाइदेऊ।" जबसम्म मृत्युले बुद्धको भौतिक शरीरलाई छुन सक्थ्यो, उनी चेतनाको एउटा यस्तो गहिराइमा पुगिसकेका थिए जहाँ मृत्युको पहुँच नै थिएन। आजको यस लेखमा हामी बुद्धको त्यही अन्तिम रहस्य र मृत्युलाई जित्ने 'चेतनाको अन्तर्मुखी यात्रा' को बारेमा चर्चा गर्नेछौँ।

१. आँखा बन्द गर्नुको वास्तविक अर्थ: पत्थर जस्तै स्थिरता

हामीले दिनभर कयौँ पटक आँखा बन्द गर्छौँ, तर त्यो केवल पलक झार्नु मात्र हो। शिवको यो विधिले 'आँखा बन्द गर्नु' को अर्कै गम्भीर अर्थ दिन्छ। जब हामी आँखा चिम्लन्छौँ, बाहिरी संसार त हराउँछ तर भित्री संसारमा विचार, स्मृति र दृश्यहरूको बाढी नै चल्छ। जबसम्म यी आन्तरिक प्रतिबिम्बहरू नाचिरहन्छन्, आँखा वास्तवमा बन्द भएका हुँदैनन्।

शिवको सूत्रले भन्छ कि आँखालाई यति स्थिर बनाउनुहोस् कि ती कुनै निर्जीव पत्थर जस्तै जड बनून्। आँखाको सूक्ष्म कम्पन र गतिलाई पूर्ण विराम दिनु नै वास्तविक स्थिरता हो। यस अवस्थाको बारेमा स्रोतमा भनिएको छ:

"आँखा यस प्रकार बन्द गर कि न बाहिर कुनै दृश्य बचोस् न भित्र कुनै छवि, केवल शून्य अन्धकार रहिजाओस्।"

जब आँखा पत्थर जस्तै स्थिर हुन्छन्, तब दृष्टि बाहिरबाट भित्रतर्फ मोडिन्छ र मानिस आफ्नो वास्तविक स्वरूपको साक्षात्कार गर्न सफल हुन्छ।

२. शरीरलाई भित्रबाट हेर्ने कला: खुट्टाको औँलादेखि सुरु हुने यात्रा

हामी आफूलाई 'शरीर' ठान्छौँ किनकि हामीले शरीरलाई सधैँ ऐना वा अरूको नजरले बाहिरबाट मात्र देखेका छौँ। यो एउटा भ्रम हो। विज्ञान भैरव तन्त्रको यो विधिले शरीरलाई 'भित्रबाट' हेर्न सिकाउँछ।

यसको प्रविधि निकै विशिष्ट छ: आँखा बन्द गरेर सबैभन्दा पहिले आफ्नो ध्यान खुट्टाको औँलामा (Toe) लैजानुहोस्। शरीरका अरू सबै अङ्गलाई बिर्सनुहोस् र केवल त्यो औँलामा एकाग्र हुनुहोस्। बिस्तारै चेतनालाई माथितर्फ लैजाँदै शरीरका प्रत्येक अङ्गको आन्तरिक दर्शन गर्नुहोस्। जब तपाईं शरीरलाई भित्रबाट हेर्नुहुन्छ, तब 'देख्ने वाला' (साक्षी) र 'देखिने वस्तु' (शरीर) बीचको भिन्नता प्रष्ट हुन्छ। यो अभ्यासले शरीरप्रतिको मोह मात्र तोड्दैन, बरु शरीरलाई एउटा निवास स्थान वा कपडा जस्तै बनाइदिन्छ, जसलाई कुनै पनि बेला त्याग्न सहज हुन्छ।

३. चेतनाको एकाग्रता र गुरुको स्पर्शको रहस्य

यस विधिमा चेतनाको स्थानान्तरण एउटा शक्तिशाली पक्ष हो। यदि तपाईंले आफ्नो सम्पूर्ण चेतनालाई शरीरको कुनै एउटा अङ्गमा पूर्ण रूपमा एकाग्र गर्नुभयो भने, त्यो अङ्ग असाधारण रूपमा जीवन्त र संवेदनशील हुन्छ।

यसैलाई 'गुरुको स्पर्श' को रहस्य मानिन्छ। एक सिद्ध गुरुले आफ्नो चेतनालाई कुनै पनि अङ्गमा पूर्ण एकाग्र गर्न सक्छन्। जब गुरुले शिष्यलाई स्पर्श गर्छन् वा दृष्टि दिन्छन्, उनी शिष्यको मनका ती 'अँध्यारो तहखाना' (Dark basements) वा अचेतनका छिपेका तहहरूमा प्रवेश गर्छन्, जसको बारेमा शिष्य स्वयंलाई पनि थाहा हुँदैन। आँखाको माध्यमबाट अर्को व्यक्तिको गहनतम गहिराइसम्म पुग्न सक्ने यो क्षमता चेतनाको यही विशिष्ट एकाग्रताबाट प्राप्त हुन्छ।

४. साक्षी भाव र चार्वाकको तर्क: अन्धकार कि शुद्ध प्रकाश?

प्राचीन दार्शनिक चार्वाकले तर्क गरेका थिए कि आत्मालाई जान्न असम्भव छ। उनको तर्क थियो— "जसलाई जान्न सकिन्छ, त्यो वस्तु हो, आत्मा होइन। आत्मा त जान्ने वाला (Subject) हो, त्यसैले यसलाई जानिने वस्तु (Object) बनाउन सकिँदैन।"

आध्यात्मिक दृष्टिले चार्वाकको तर्क सही भए पनि उनको निष्कर्ष अधुरो थियो। जब हामी भित्र जान्छौँ, त्यहाँ एउटा यस्तो विन्दु आउँछ जहाँ 'जान्ने' र 'जानिने' बीचको द्वैत समाप्त हुन्छ। यसलाई बुझ्न एउटा उदाहरण हेरौँ: आकाशमा ब्रह्माण्डिय किरणहरू भए पनि प्रकाश ठोकिने कुनै वस्तु नहुँदा त्यो अन्धकार जस्तै देखिन्छ। साक्षीको अवस्था पनि त्यस्तै हो। त्यहाँ कुनै वस्तु (Object) नहुने भएकाले त्यो 'शून्य अन्धकार' जस्तो लाग्छ, तर वास्तवमा त्यो शुद्ध चेतनाको उपस्थिति हो। लाओत्सेले त्यसैले भनेका थिए— "सत्यलाई शब्दमा व्यक्त गर्न सकिँदैन, किनकि शब्द द्वैतको उपज हो र सत्य अद्वैत हो।"

५. बुद्धको निर्वाण: आधुनिक विज्ञान र अन्तिम चार चरण

बुद्धको मृत्यु साधारण मृत्यु थिएन, त्यो 'निर्वाण' थियो। देहत्याग गर्नुअघि बुद्धले आफ्ना शिष्यहरूलाई तीन पटकसम्म सोधेका थिए— "के तिमीहरूलाई केही सोध्नु छ?" जब कसैको केही प्रश्न रहेन, तब उनले विज्ञान भैरव तन्त्रको यो विधिका चार चरणहरू पूरा गरे:

१. आँखा पूर्णतः बन्द: बाहिरी संसारबाट पूर्ण विच्छेद। २. पत्थर जस्तै स्थिरता: आँखाको सूक्ष्म कम्पनलाई पूर्ण विराम। आधुनिक विज्ञानले यसलाई REM (Rapid Eye Movement) भन्छ। यदि त्यतिबेला आधुनिक उपकरण हुन्थे भने बुद्धको आँखाको गति 'शून्य' देखिन्थ्यो, जुन जीवित मानिसमा असम्भव मानिन्छ। ३. शरीरको आन्तरिक अवलोकन: खुट्टाको औँलादेखि टाउकोसम्मको आन्तरिक यात्रा। ४. मूल स्रोतमा विलय: आफ्नो केन्द्र वा ब्रह्ममा विलीन हुनु।

मृत्युले बुद्धलाई लखेट्दै त आयो, तर उनी मृत्यु आउनुअघि नै आफ्नो घर (मूल स्रोत) मा फर्किसकेका थिए। मृत्युले उनको शरीर त पायो, तर बुद्धलाई पाउन सकेन।

६. निष्कर्ष र चिन्तन

शिवको यो ३० औँ विधि केवल बुद्धका लागि मात्र होइन, यो हामी सबैका लागि एउटा 'सिक्नुपर्ने कला' हो। तर्क र बुद्धिको सीमा जहाँ समाप्त हुन्छ, त्यहाँबाट मात्र वास्तविक सत्यको यात्रा सुरु हुन्छ। यो अभ्यासले हामीलाई शरीर र मनको बन्धनबाट मुक्त गराई आफ्नो वास्तविक स्वरूपको साक्षात्कार गराउँछ।

यो विधिले हामीलाई यस्तो स्वतन्त्रता दिन्छ कि शरीर केवल एउटा यन्त्र बन्न पुग्छ। एक पटक भित्री संसारको झलक पाएपछि, यो यात्रा सहज बन्दछ।

अन्त्यमा, एउटा गम्भीर प्रश्न: "के तपाईं आफ्नो घरभित्र र बाहिर सहजै आए-गए जस्तै, आफ्नो शरीरमा पनि त्यसरी नै आउन र जान तयार हुनुहुन्छ?"