चेतनाको महायात्रा: ओशोको 'विज्ञान भैरव तन्त्र' बाट ९ वटा जीवन-रूपान्तरणकारी सूत्रहरू

 १. प्रस्तावना: श्वास—विश्व र विश्वातीत बीचको सेतु

हाम्रो आधुनिक जीवन 'अटो-पाइलट' मोडमा चलिरहेको एउटा यन्त्र जस्तै भएको छ। हामी दौडिरहेका छौं, तर कहाँ पुग्ने हो, थाहा छैन। यस यान्त्रिकताको बीचमा एउटा यस्तो सूक्ष्म प्रक्रिया निरन्तर चलिरहेको छ, जसले हामीलाई अस्तित्वसँग जोडेर राखेको छ—त्यो हो हाम्रो 'श्वास'। ओशोका अनुसार श्वास केवल फोक्सोको खुम्चने र फुल्ने प्रक्रिया मात्र होइन, यो त 'स्व' र 'विश्व' (Cosmos) बीचको एउटा जीवन्त सेतु हो।

एउटा गहिरो र चुनौतीपूर्ण सत्य के छ भने—हामीले श्वास लिने होइन, श्वास आफैं चल्छ। यदि श्वास फेर्ने जिम्मेवारी हाम्रो सचेत मनलाई दिइएको भए, हामीले कुनै कुरा सोच्दा वा निदाउँदा श्वास फेर्न बिर्सने थियौं र जीवन तत्काल समाप्त हुने थियो। श्वासका दुई छोरहरू छन्: एउटा छोरले हाम्रो भौतिक शरीर र दृश्य संसारलाई छुन्छ भने अर्को छोरले 'विश्वातीत' (Transcendental) अर्थात् त्यो अज्ञात र अशरीरी आयामलाई स्पर्श गर्छ।

"श्वास तिम्रो र तिम्रो शरीरको बीचमा एउटा सेतु हो। यसले तिमीलाई निरन्तर शरीरसँग जोडिरहेको छ र साथै यसले तिमीलाई विश्वसँग पनि सम्बन्धित गराइरहेको छ। यदि यो सेतु टुट्यो भने तिमी यो शरीरमा रहन सक्दैनौ, तिमी कुनै अज्ञात आयाममा विलीन हुनेछौ।"

--------------------------------------------------------------------------------

२. दुई श्वासको बीचको 'शून्य': जहाँ समय रोकिन्छ

तन्त्रको पहिलो र सर्वाधिक प्रभावशाली सूत्र श्वासको 'अन्तराल' (Gap) सँग सम्बन्धित छ। जब हामी श्वास भित्र लिन्छौं, बाहिर फाल्नुभन्दा ठीक अगाडि त्यहाँ एक क्षणको हजारौं भाग जति समयका लागि एउटा 'विराम' आउँछ। त्यस्तै विराम बाहिर फालेको श्वास भित्र तान्नु अघि पनि घटित हुन्छ।

ओशो भन्छन्, यो अन्तरालमा सचेत हुनु नै आफ्नो 'केन्द्र' फेला पार्नु हो। यहाँ एउटा विशेष निर्देशन छ: तिमी श्वासको भन्दा अगाडि पनि नजाऊ र छायाँ जस्तो पछि पनि नपर। श्वाससँगै कदममा कदम मिलाएर यात्रा गर ('Samyat')। जब तिमी श्वासको त्यो स्थिर विन्दुमा पुग्छौ, तिमी यो संसारमा हुँदैनौ। त्यो क्षणमा तिमी न जीवित हुन्छौ न मृत; तिमी केवल 'अस्तित्व' हुन्छौ।

"जब तिमी श्वास लिँदैनौ, तिमी यो संसारमा हुँदैनौ। प्राविधिक रूपमा त्यो क्षणमा तिमी मृत हौ, तर तिमी छौ। यदि तिमीले त्यो सूक्ष्म अन्तराललाई अनुभव गर्न सक्यौ भने, शिव भन्छन्—श्रेयस (Ultimate Well-being) उपलब्ध छ।"

--------------------------------------------------------------------------------

३. योग र तन्त्र: व्यवस्थापन बनाम 'आलसीको मार्ग'

धेरैमा भ्रम छ कि योग र तन्त्र एउटै हुन्। तर ओशोले यिनीहरू बीचको आकाश-पातालको भिन्नता प्रष्ट पारेका छन्। योग 'व्यवस्थापन' (Regulation) हो; यसले प्राणायाम मार्फत श्वासलाई अनुशासित बनाउँछ, जसले स्वास्थ्य र ओज दिन्छ। तर तन्त्र 'बोध' (Awareness) को मार्ग हो।

तन्त्रले श्वासलाई सुधार्ने वा परिवर्तन गर्ने झन्झट गर्दैन। यसले त केवल श्वासका सूक्ष्म मोडहरूप्रति सजग हुन सिकाउँछ। त्यसैले तन्त्रलाई 'आलसीको मार्ग' पनि भन्न सकिन्छ, जहाँ कुनै कठिन शारीरिक कसरत होइन, केवल 'टोटल अवनेस (Total Awareness' आवश्यक छ। आजको भागदौडपूर्ण जीवनमा, जहाँ हामी सधैं केही न केही 'गर्न' व्यस्त छौं, तन्त्रले हामीलाई केवल 'हुनु' को कला सिकाउँछ।

"योगले श्वास क्रियालाई व्यवस्थित गर्ने चेष्टा गर्छ, तर तन्त्र श्वासको व्यवस्थाको चिन्ता गर्दैन। यसले केवल भित्र मुडिनका लागि श्वास क्रियालाई एउटा औजारको रूपमा प्रयोग गर्दछ।"

--------------------------------------------------------------------------------

४. न्युट्रल गियर: मन र शरीर भन्दा परको तटस्थ क्षेत्र

मानिस एक अत्यन्तै जटिल र विशाल यन्त्र हो। ओशो भन्छन्, यदि मानिसको शरीर जस्तै कारखाना बनाउनु पर्ने भए चार वर्ग माइल जमिन चाहिन्छ र त्यसको शोरगुलले १०० माइलसम्म असर गर्छ। यस यन्त्रमा मन एउटा गियर हो भने शरीर अर्को।

जब कारको गियर परिवर्तन गरिन्छ, त्यहाँ एक क्षणका लागि 'न्युट्रल गियर' आउँछ। ठ्याक्कै त्यसरी नै, जब श्वास भित्रबाट बाहिर मुडिन्छ, त्यहाँ एउटा 'न्युट्रल जोन' हुन्छ। त्यो मोडमा तिमी न शरीर हौ, न मन। त्यो तटस्थ क्षेत्रमा तिमी मात्र 'शुद्ध अस्तित्व' हौ। यस 'मोड' मा सजग हुनु नै यान्त्रिकताबाट मुक्ति पाउनु हो।

"त्यस तटस्थ क्षेत्रमा तिमी मात्र छौ—मात्र अस्तित्व, शुद्ध, सरल, अशरीरी र मनबाट मुक्त। जब तिमी गियर परिवर्तन गर्छौ, तब मात्र तिमी यो जटिल मेसिनरीको हिस्सा हुनबाट जोगिन्छौ।"

--------------------------------------------------------------------------------

५. तेस्रो आँखा: 'अवधान' को भोको चुम्बक

दुई आँखीभौंको बीचमा रहेको 'पाइनियल ग्रन्थि' नै शिवको तेस्रो आँखा हो। यो ग्रन्थि अवधान (Attention) को भोको छ; ओशो भन्छन्, "यसले जन्मौंदेखि भोजन पाएको छैन।" जब तिमी आफ्नो पूर्ण अवधान यहाँ केन्द्रित गर्छौ, यो चुम्बक झैं सक्रिय हुन्छ।

तेस्रो आँखा सक्रिय हुनुको मनोवैज्ञानिक अर्थ हो—साक्षी (Witness) बन्नु। यहाँ बसेर तिमी आफ्ना विचारहरूलाई यसरी हेर्न सक्छौ, जसरी सडकमा हिँडिरहेका मानिसहरूलाई झ्यालबाट हेरिन्छ। यहाँ पुगेपछि 'कल्पना' नै 'तथ्य' बन्छ। सम्मोहनको अवस्थामा एउटा साधारण ढुङ्गालाई 'अङ्गारा' भनियो भने व्यक्तिको हातमा साच्चै फोका उठ्छ, किनकि तेस्रो आँखाका लागि कल्पना र यथार्थ बीच कुनै पर्खाल हुँदैन।

"तेस्रो आँखा अवधानको भोको छ। जब तिमी यसलाई अवधान दिन्छौ, यो जीवित हुन्छ। यहाँ स्थिर हुने बित्तिकै तिमी विचारहरूका साक्षी बन्छौ र तिम्रो सङ्कल्प शक्ति अमोघ हुन थाल्छ।"

--------------------------------------------------------------------------------

६. प्रेम: 'वस्तु' बाट 'व्यक्ति' सम्मको रूपान्तरण

तन्त्रले कामवासना (Lust) को निन्दा गर्दैन, बरु यसको रूपान्तरणको कुरा गर्छ। कामवासना र प्रेम बीचको भिन्नता के हो? वासनामा अर्को व्यक्ति केवल एउटा 'वस्तु' (Object/Vastu) हो, जसलाई तिमी आफ्नो सुखको लागि शोषण गर्छौ। तर प्रेममा अर्को व्यक्ति 'व्यक्ति' (Person/Vyakti) वा 'दैवी' बन्छ।

ओशो भन्छन्, "चुम्बन लिँदा चुम्बन नै बन।" जब कर्ता (Doer) हराउँछ र केवल कृत्य (Act) बाँकी रहन्छ, तब प्रेम ध्यान बन्छ। प्रेम एउटा यस्तो महाद्वार हो जसले अहंकारलाई विसर्जित गरिदिन्छ र तिमीलाई समयको क्षैतिज रेखाबाट मुक्त गराएर शाश्वत (Eternity) को ऊर्ध्वाधर गहिराइमा पुर्‍याउँछ।

"प्रेममा तिमी नरह, केवल प्रेम रहोस्। अहंकारलाई पूर्ण रूपमा बिर्सिएर प्रेमको कृत्यमा यसरी घुलमिल होऊ कि त्यहाँ 'म' भन्ने बाँकी नरहोस्। प्रेम नै शाश्वत जीवनमा प्रवेश गर्ने पहिलो ढोका हो।"

--------------------------------------------------------------------------------

७. वजन शून्यता: प्रकाशको भार र चेतनाको उडान

आधुनिक विज्ञान भन्छ—५ वर्ग माइलमा फैलिएको सूर्यको प्रकाशलाई जम्मा गर्ने हो भने त्यसको तौल एउटा रौँ बराबर हुन्छ। विज्ञानका लागि प्रकाश पदार्थ हो, तर तन्त्रका लागि चेतना वजनरहित छ। जब हामी आफूलाई शरीर सम्झन्छौं, हामीलाई गुरुत्वाकर्षणले थिच्छ र हामी 'भारी' महसुस गर्छौं। दुःखमा मानिस भारी हुनु र सुखमा हलुका हुनुको रहस्य यही हो।

ध्यानमा मेरुदण्ड सीधा (Siddhasana) राख्नुको कारण गुरुत्वाकर्षणको प्रभावलाई न्यूनतम गर्नु हो। जब तिमी शरीरसँगको तादात्म्य तोड्छौ, तिमी 'वजन शून्यता' (Weightlessness) अनुभव गर्छौ। कतिपय उच्च ध्यानीहरू त जमिनबाट माथि उठेका (Levitation) प्रमाणहरू पनि छन्, किनकि उनीहरूका लागि गुरुत्वाकर्षण व्यर्थ भइसकेको हुन्छ।

"जब तिमी सुखी हुन्छौ, तिमी वजन शून्य अनुभव गर्छौ। ध्यानको गहिराइमा जब तिमी आफ्नो शरीरलाई पूर्ण रूपमा बिर्सन्छौ, तब पदार्थको गुरुत्वाकर्षण तिम्रो चेतनाका लागि व्यर्थ हुन जान्छ।"

--------------------------------------------------------------------------------

८. जीवन एक 'लीला': वाल्मीकिको पूर्व-लिखित लिपि

ओशोले जीवनलाई एउटा 'साइकोड्रामा' वा नाटकको रूपमा हेर्न सिकाउनुभएको छ। एउटा गज्जबको पौराणिक तथ्य छ—वाल्मीकिले रामायण रामको जन्म हुनुभन्दा अगाडि नै लेखिसकेका थिए। अर्थात्, रामको पूरा जीवन एउटा पूर्व-लिखित 'स्क्रिप्ट' को पालना मात्र थियो।

जब तिमी आफ्नो जीवनलाई पनि एउटा भूमिका (Role) सम्झन्छौ, तब तिमी गम्भीर हुन छाड्छौ र 'लीला' मा प्रवेश गर्छौ। कामकाज गर्दा पनि आफ्नो 'केन्द्र' (श्वासको अन्तराल) मा टिकिरहने मानिसले अभिनय त कुशलतापूर्वक गर्छ, तर भित्रबाट ऊ सधैं मुक्त रहन्छ। नाटकमा सीता चोरी हुँदा राम रोएका थिए, तर त्यो रोदन केन्द्रमा होइन, परिधिमा मात्र थियो।

"यदि तिम्रो अवधान केन्द्रमा छ भने, परिधिमा जे भइरहेको छ त्यो एउटा अभिनय मात्र हुन्छ। जीवनलाई नाटक ठान्ने बित्तिकै गम्भीरता हराउँछ र आनन्दको उदय हुन्छ।"

--------------------------------------------------------------------------------

९. मृत्यु: प्राणको विपरीत प्रवाह र लामो निद्रा

धेरै मानिस मृत्युको डरले ग्रसित छन्, तर तन्त्रका लागि मृत्यु केवल एउटा 'लामो निद्रा' हो। ओशो एउटा रहस्यमय तथ्य खोल्नुहुन्छ—मृत्यु हुनुभन्दा ६ महिना अगाडि नै शरीरमा प्राणको प्रवाह परिवर्तन हुन्छ। सामान्य अवस्थामा श्वासले प्राणलाई भित्र ल्याउँछ, तर मृत्युको ६ महिना अघिदेखि श्वासले प्राणलाई बाहिर लैजान थाल्छ।

जसले स्वप्नहीन गहिरो निद्रामा पनि आफ्नो होस कायम राख्न सक्छ, उसले मृत्युलाई पनि जित्न सक्छ। निद्रा 'दिनको मृत्यु' हो र मृत्यु 'जीवनको निद्रा' हो। यदि तिमीले श्वास र प्राणको यो सूक्ष्म खेल बुझ्यौ भने, मृत्यु केवल नयाँ वस्त्र फेर्ने प्रक्रिया मात्र बन्न पुग्छ।

"निद्रा र मृत्यु गुणात्मक रूपमा समान छन्। एक पटक यदि तिमीले स्वप्नशून्य निद्रामा बोधपूर्ण रहन जान्यौ भने, मृत्युको डर सधैंका लागि हराएर जानेछ र तिमीले नित्य जीवनलाई प्राप्त गर्नेछौ।"

--------------------------------------------------------------------------------

१०. निष्कर्ष: केन्द्रमा फिर्ती

विज्ञान भैरव तन्त्रका ११२ विधिहरूको एउटै सार हो—मानिसलाई उसको हराएको 'केन्द्र' मा फर्काउनु। हामी परिधिमा हराएका छौं, तर हाम्रो घर त भित्रै छ। श्वासको त्यो सूक्ष्म मोड र दुई श्वासको बीचको त्यो शून्यता नै हाम्रो वास्तविक ठेगाना हो।

यो महायात्राको अन्त्यमा एउटा गम्भीर आत्म-चिन्तन गरौं: "यदि तिम्रो श्वास त्यो सूक्ष्म अन्तरालमा एक क्षणका लागि थामियो भने, तिमीले आफूलाई जो सम्झिरहेका छौ, त्यसको के अवशेष बाँकी रहला?" के तपाईं त्यो शान्त अन्तरालमा विश्राम गर्न र आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई चिन्न तयार हुनुहुन्छ?