स्क्रिनको चमक र कागजको सुगन्ध: कहाँ हराउँदैछ हाम्रो शिक्षा र सम्बन्ध?

आजको युग प्रविधिको युग हो। हाम्रा हातहरू किताबका पाना पल्टाउन छाडेर स्क्रिन स्क्रोल गर्न व्यस्त छन्। नेपाल सरकारको 'डिजिटलाइजेशन नीति' र सबै शिक्षण सामग्रीलाई ग्याजेटमा आधारित बनाउने योजना समय सान्दर्भिक अवश्य देखिन्छ। तर, यो आधुनिकताको दौडमा हामीले कतै शिक्षाको वास्तविक गहिराइ र मानवीय संवेदना त गुमाउँदै छैनौं? यो एउटा गम्भीर प्रश्न बनेर खडा भएको छ।

डिजिटल सिकाइ र खुम्चिँदो ध्यान (Attention Span)

भर्खरै गरिएका विभिन्न शोध र अध्ययनहरूले एउटा डरलाग्दो तथ्य बाहिर ल्याएका छन्— डिजिटल माध्यममा मात्र अभ्यस्त विद्यार्थीहरूको सोच र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता (Attention Span) एकदमै छोटो हुँदै गएको छ।

डिजिटल प्लेटफर्मबाट प्रशिक्षित बालबालिकाहरू:

• कुनै पनि विषयमा लामो र गम्भीर लेखहरू लेख्न संघर्ष गरिरहेका छन्।
• पढेका कुराहरू लामो समयसम्म स्मरण गर्न कठिन महसुस गरिरहेका छन्।
• रचनात्मक र मौलिक लेखनभन्दा 'कट-पेस्ट' संस्कृतिमा रमाउन थालेका छन्।

प्रकृति, स्पर्श र सिकाइको पुराना दिन

वास्तविक र प्रभावकारी सिकाइ ग्याजेटको उज्यालोमा मात्र सम्भव छैन। अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरिसकेका छन् कि:

• हातको लेखन: हातले कलम समातेर कागजमा लेख्दा मस्तिष्क बढी सक्रिय हुन्छ।
• कागजको स्पर्श: पानाहरू छोएर, बोलेर र आफ्नै गतिमा पढ्दा बुझाइ गहिरो हुन्छ।
• प्रकृतिको सामीप्यता: चार पर्खाल र स्क्रिनभन्दा बाहिर प्रकृतिको काखमा गरिने सिकाइले मानिसलाई बढी संवेदनशील र व्यावहारिक बनाउँछ।

त्यसैले, अन्तरक्रियाका लागि डिजिटल माध्यम प्रयोग गरिए पनि, आधारभूत शिक्षण र सिकाइ कार्य कागज र किताबकै माध्यमबाट हुनु अपरिहार्य देखिन्छ।

स्लो-पाइजन बन्दै ग्याजेट: धमिलिँदै गरेका सम्बन्धहरू

यो प्रविधिको सबैभन्दा ठूलो प्रहार हाम्रा सम्बन्धहरूमा परेको छ। कक्षाकोठामा शिक्षक र विद्यार्थी बीचको आत्मीयता र भावनात्मक सम्बन्धमा ह्रास आएको छ। सहपाठीहरू बीचको भौतिक सामाजिकीकरण र आपसी घुलमिल हराउँदै गएको छ।

यो समस्या विद्यालयमा मात्र सीमित छैन, यसले घरको जग नै हल्लाइदिएको छ:

• सम्बन्धमा दुरी: मातापिता र बालबालिका बीचको व्यवहार र संवाद 'समयको चक्र' सँगै टाढिँदै गएको छ।
• स्वार्थी सामीप्यता: बालबालिकाहरू भौतिक आवश्यकता वा अभाव हुँदा मात्र अभिभावकको नजिक आउँछन्, आवश्यकता पूरा हुनासाथ पुनः ग्याजेटकै संसारमा हराउँछन्।
• व्यस्त अभिभावक, उपेक्षित सन्तान: अभिभावक स्वयं पनि ग्याजेटमै व्यस्त रहन्छन्। आफ्नो बच्चाको वास्तविक अवस्था बुझ्न उनीहरूसँग समय छैन।

'परिक्षा' र 'छिमेकी' केन्द्रित अभिभावकत्व

आजको अभिभावकत्व कतै देखावटी त बन्दै छैन?
धेरैजसो अभिभावकहरू अन्य समयमा बच्चाको मानसिक र शैक्षिक अवस्थाबारे चासो राख्दैनन्। तर, जब छिमेकीको बच्चाको प्रगतिको खबर सुनिन्छ वा परीक्षाको परिणाम प्रकाशित हुन्छ, तब मात्र उनीहरूमा सक्रियता आउँछ। विद्यालय पुगेर गुनासो गर्ने, बच्चामाथि दबाब दिने तर सामान्य दिनहरूमा वास्ता नगर्ने यो प्रवृत्तिले पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धलाई निकै कमजोर बनाएको छ।

निष्कर्ष: सन्तुलन नै आजको आवश्यकता

प्रविधिलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्न सकिँदैन र यो सम्भव पनि छैन। तर, प्रविधिको दास बन्नु बुद्धिमानी होइन। हामीलाई यस्तो शिक्षा र समाज चाहिएको छ, जहाँ ग्याजेटको प्रयोग सूचना लिनका लागि होस्, तर ज्ञान र संस्कारका लागि किताबकै पानाहरू पल्टिऊन्।

आफ्ना बालबालिकालाई ग्याजेट होइन, समय दिऊँ। उनीहरूको हातमा महँगो फोन होइन, किताब र कलम थमाइदिऊँ। सम्बन्धहरूलाई स्क्रिनको 'लाइक' र 'कमेन्ट' मा होइन, वास्तविक भावना र सामिप्यतामा बचाउने प्रयास गरौँ।