आधुनिक जीवनको भ्रम: हामी किन 'प्यासिभ कन्जुमर' बनिरहेका छौं? (The Illusion of Modern Life: Why are we becoming 'Passive Consumers'?)

आजको आधुनिक युगमा एउटा महँगो आइफोनको लागि रातभर लाइनमा बस्नु, सामाजिक सञ्जालमा देखाउनकै लागि ऋण लिएर 'डेस्टिनेसन वेडिङ' गर्नु, वा महँगो कफीको कपसँग सेल्फी खिचेर 'स्टाटस' देखाउनु एउटा सामान्य 'फन्डा' बनेको छ। हामीलाई लाग्छ कि हामी निकै आधुनिक, शिक्षित र स्वतन्त्र छौं। तर, के यो साँचो हो?

म्याक्स होर्कहाइमर (Max Horkheimer) र थियोडोर एडोर्नो (Theodor Adorno) ले आफ्नो क्रान्तिकारी पुस्तक 'डायलेक्टिक अफ एनलाइटनमेन्ट' (Dialectic of Enlightenment) मा यस्तो कुरा लेखेका छन्, जसले तपाईंको सोचाइको जग नै हल्लाइदिनेछ। यो पुस्तकले तपाईंको चेतनालाई यस्तो चोट दिन्छ कि तपाईंले संसारलाई हेर्ने नजरिया नै सधैँका लागि बदलिनेछ।

यदि तपाईं दिमागलाई आराम दिएर केवल 'प्यासिभ' सामग्री उपभोग गर्न चाहनुहुन्छ भने यो लेख तपाईंको लागि होइन। यो लेख 'एक्टिभ' सोच्न चाहनेहरूका लागि एउटा चेतावनी र निमन्त्रणा दुवै हो।

--------------------------------------------------------------------------------

१. ज्ञानको उज्यालो कि बजारको पासो? (Enlightenment or a Market Trap?)

शिक्षा र विज्ञान (Enlightenment) को मुख्य उद्देश्य मानिसलाई अन्धविश्वासबाट मुक्त गरी 'सचेत' बनाउनु थियो। तर एडोर्नो र होर्कहाइमर भन्छन्—विज्ञानले मानिसका आँखा त खोलिदियो, तर हामीलाई त्यति मात्र 'अवेयर' बनाइयो जति एउटा पुँजीवादी बजारलाई आवश्यक छ।

हामीलाई धेरै प्रश्न सोध्ने गरी सचेत बनाइएको छैन, बरु "म अरूभन्दा बढी शिक्षित छु" भन्ने भ्रम पालेर बाँच्ने एउटा 'उत्कृष्ट उपभोक्ता' (Perfect Consumer) बन्न प्रशिक्षित गरिएको छ। यो एउटा pseudo-awareness (छद्म-चेतना) को अवस्था हो, जहाँ हामीलाई प्रणालीले यति मात्र जागरूक बनाउँछ कि हामी बजारको पासोमा सहजै परौं, तर प्रणालीमाथि नै प्रश्न उठाउने हिम्मत नगरौं।

"मानिसलाई जागरूक त गरियो, तर केवल पुँजीवादको शिकार र एउटा असल ग्राहक बन्नका लागि मात्र। उसलाई यति धेरै सचेत हुन दिइँदैन कि उसले मालिकहरूसँग सवाल-जवाफ गरोस्।"

--------------------------------------------------------------------------------

२. 'स्ट्यान्डर्डाइजेसन' – जिज्ञासा र सिर्जनशीलताको हत्या (Kill the Curiosity)

आज हामीसँग नेटफ्लिक्स, युट्युब, एचबीओ (HBO) जस्ता हजारौं विकल्प छन्। तर एडोर्नोका अनुसार, यो सबै एउटा 'स्ट्यान्डर्डाइजेसन' (मानकीकरण) को हिस्सा हो। बजारले यस्तो सामग्री मात्र उत्पादन गर्छ जसले तपाईंको दिमागलाई चुनौती दिँदैन। संगीत होस् वा चलचित्र, ती सबै "१९–२०" को मात्र फरकमा बनाइन्छन् ताकि तपाईंलाई केही नयाँ हेरिरहेको भ्रम होस्, तर वास्तवमा ती सबै एउटै ढाँचाका हुन्छन्।

यसको मुख्य लक्ष्य भनेकै 'Kill the Curiosity' र 'Kill the Creativity' हो। जब सिर्जनशीलता मर्छ, मानिसले प्रणालीलाई बिना सर्त स्वीकार गर्छ। यही कुरा हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा पनि देखिन्छ। एउटा विद्यार्थीले आफ्नो जवानीका २० वर्ष (स्कुलदेखि पीएचडीसम्म) शिक्षामा लगानी गर्छ, तर अन्त्यमा ऊसँग जीवन चलाउने वास्तविक 'सीप' (Skill) हुँदैन। किनकि शिक्षालाई पनि एउटा निश्चित बाटोमा 'स्ट्यान्डर्डाइज' गरिएको छ, जहाँ प्रश्न सोध्ने भन्दा पनि आदेश मान्ने 'कामदार' तयार गरिन्छ।

--------------------------------------------------------------------------------

३. 'सुडो-इन्डिभिजुअलिजम' – छनोटको भ्रम (Are you truly free?)

बजारले हामीलाई 'Pseudo-Individualism' अर्थात् छद्म-व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको भ्रम दिन्छ। जब तपाईं सपिङ मलमा १० वटा ब्रान्डका स्याम्पु देख्नुहुन्छ, तपाईंलाई लाग्छ कि तपाईं 'राजा' हो र तपाईंले आफ्नो छनोट गरिरहनुभएको छ। चारवटा वेबसाइटमा मूल्य तुलना गरेर ५% छुटमा सामान किन्दा तपाईं आफूलाई निकै चलाख ठान्नुहुन्छ।

वास्तवमा, ती विकल्पहरू पहिले नै प्रणालीले सीमित गरिदिएको हुन्छ। बजारमा उपलब्ध ९९% स्याम्पुहरूको कच्चा पदार्थ र निर्माता एउटै हुन्छन्। सिम कार्ड (A, B, C, D) होस् वा ओला-उबर (Ola/Uber) जस्ता डिजिटल सेवा, सबैको रेट र सेवा लगभग उस्तै हुन्छ। तर, तपाईंलाई ए र बी बीच खेल्न लगाएर तपाईंको 'छनोटको स्वतन्त्रता' को अभिनय गराइन्छ।

--------------------------------------------------------------------------------

४. मनोरञ्जन कि कामको निरन्तरता? (Amusement as the Prolongation of Work)

थियोडोर एडोर्नोको सबैभन्दा शक्तिशाली सूत्र हो: "Amusement is the prolongation of work." (मनोरञ्जन भनेको कामकै विस्तार हो।)

अफिसको ९ देखि ५ को थकाइपूर्ण कामपछि जब तपाईं घर फर्कनुहुन्छ, त्यो समय तपाईंको आफ्नो (Self) हुनुपर्ने हो। तर 'कल्चर इन्डस्ट्री' (संस्कृति उद्योग) ले के सुनिश्चित गर्छ भने, तपाईंको खाली समय 'बिग बोस', 'आइपिएल' वा अर्थहीन 'रिल्स' (Reels) जस्ता प्यासिभ सामग्रीले भरियोस्।

किन? किनकि यदि तपाईंले खाली समयमा गहिरो सोचाइ राख्नुभयो वा आफ्नो जीवनको उद्देश्य (Self-discovery) खोज्न थाल्नुभयो भने तपाईं यो 'काम-उपभोग' को दासता (Work Culture) बाट बाहिर निस्कन सक्नुहुन्छ, जुन प्रणालीका लागि खतरा हो। त्यसैले तपाईंलाई यति धेरै व्यस्त र मानसिक रूपमा निष्क्रिय बनाइन्छ कि तपाईंसँग आफ्नो अस्तित्वबारे सोच्ने ऊर्जा नै बाँकी रहँदैन।

--------------------------------------------------------------------------------

५. भावनाहरूको ब्यापारीकरण र 'आश को ब्यापार' (Commodification & Hope Sellers)

आज हाम्रा भावनाहरू पनि 'उत्पादन' बनेका छन्। भ्यालेन्टाइन डे वा मदर्स डे जस्ता दिनहरू भावना व्यक्त गर्ने माध्यम मात्र नभई बजारका लागि अर्बौंको व्यापार गर्ने अवसर हुन्।

यति मात्र होइन, यो प्रणालीले अहिले 'Hope Sellers' (आशाका व्यापारीहरू) खडा गरेको छ। जब मानिस प्यासिभ र कमजोर बन्छ, तब उसलाई न्यूमरोलोजी (Numerology), एस्ट्रोलोजी (Astrology) र फेङ्शुईका नाममा भ्रम बेचिन्छ। "यो नम्बरको सिम लिए काम बन्छ" वा "यो कछुवा राखे भाग्य चम्किन्छ" भन्दै मानिसको डरमाथि व्यापार गरिन्छ। त्यस्तै, आफ्नो प्राकृतिक रूपप्रति असन्तुष्टि जगाएर 'स्किन ह्वाइटनिङ' क्रिम र फिल्टरहरूको माध्यमबाट गोरोपनको सपना (Hope) बेचिरहेका छन्।

--------------------------------------------------------------------------------

६. समाज पतन हुने तीन चरण र 'सोसल सिमेन्टिङ' (Societal Decay)

एडोर्नोका अनुसार, कुनै पनि समाज वा राष्ट्रको पतन यी तीन चरणमा हुन्छ:

१. प्यासिभ इन्टरटेनर (Passive Entertainer): बिना सोच-विचार अर्थहीन सामग्री हेरेर समय बिताउने लत लाग्नु। २. प्यासिभ कन्जुमर (Passive Consumer): आवश्यकता नभए पनि केवल 'कुल' देखिनका लागि ऋण (EMI) लिएर सामान भिराइने अवस्था। ३. प्यासिभ भोटर (Passive Voter): तर्क गर्ने क्षमता गुमाउने र सरकार वा प्रणालीलाई प्रश्न गर्ने हिम्मत नगर्ने निरीह नागरिक।

यसले समाजमा 'Social Cementing' सिर्जना गर्छ। अर्थात्, निष्क्रिय मानिसहरूको एउटा ठूलो भीड (Crowd) एकै ठाउँमा 'सिमेन्ट' झैँ जोडिन्छ। यो भीडले कुनै पनि 'एक्टिभ थिङ्कर' (सचेत चिन्तक) लाई शत्रु मान्छ र उसलाई बहिष्कार गर्छ। यसले 'Toxic Fan Culture' जन्माउँछ, जहाँ मानिसहरू आफ्ना 'ब्रेनलेस आइडल' (मूर्ख आदर्श व्यक्ति) हरूको अन्धभक्त बन्छन्। यसको सबैभन्दा ठूलो असर परिवारमा पर्छ—जहाँ घरका अनुभवी अभिभावकहरूको तर्कलाई लत्याएर युवा पुस्ता युट्युब र रिल्सका 'सेलिब्रेटी' को पछि लाग्छन्, जसले गर्दा पारिवारिक अथोरिटी र अनुशासन पूर्ण रूपमा ध्वस्त हुन्छ।

--------------------------------------------------------------------------------

निष्कर्ष: 'शिक्षित निष्क्रियता' बाट मुक्ति

हामी हाल 'Educated Passivity' (शिक्षित निष्क्रियता) को शिकार बनिरहेका छौं। पुरानो स्वस्थ प्रणाली 'आवश्यकता (Need) -> तर्क (Logic) -> माग (Demand)' मा आधारित थियो। तर आजको नयाँ र विषाक्त प्रणाली यसरी चल्छ:

उत्पादन (Production) -> आपूर्ति (Supply) -> विज्ञापन (Advertisement) -> निष्क्रिय सोच (Passive Thought) -> उपभोग (Consumption)

हामी एउटा यस्तो जनरेशन हौं, जसले अरूले गरिरहेका छन् भन्दैमा डिग्री गर्छ, अरूले किनेका छन् भन्दैमा सामान किन्छ र अरूले हेरेका छन् भन्दैमा भिडियो हेर्छ। हामी कठपुतली बनिरहेका छौं।

अर्को पटक कुनै सामान किन्दा, कुनै रिल हेर्दा वा कुनै 'ट्रेन्ड' पछ्याउँदा आफैलाई सोध्नुहोस्— के यो तपाईंको आफ्नै विवेकपूर्ण छनोट हो, कि तपाईं बजारको इशारामा नाचिरहेको एउटा प्यासिभ कठपुतली मात्र हुनुहुन्छ?