Binod Yadav

आजको युग प्रविधिको युग हो। हाम्रा हातहरू किताबका पाना पल्टाउन छाडेर स्क्रिन स्क्रोल गर्न व्यस्त छन्। नेपाल सरकारको 'डिजिटलाइजेशन नीति' र सबै शिक्षण सामग्रीलाई ग्याजेटमा आधारित बनाउने योजना समय सान्दर्भिक अवश्य देखिन्छ। तर, यो आधुनिकताको दौडमा हामीले कतै शिक्षाको वास्तविक गहिराइ र मानवीय संवेदना त गुमाउँदै छैनौं? यो एउटा गम्भीर प्रश्न बनेर खडा भएको छ। डिजिटल सिकाइ र खुम्चिँदो ध्यान (Attention Span) भर्खरै गरिएका विभिन्न शोध र अध्ययनहरूले एउटा डरलाग्दो तथ्य बाहिर ल्याएका छन्— डिजिटल माध्यममा मात्र अभ्यस्त विद्यार्थीहरूको सोच र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता (Attention Span) एकदमै छोटो हुँदै गएको छ। डिजिटल प्लेटफर्मबाट प्रशिक्षित बालबालिकाहरू: कुनै पनि विषयमा लामो र गम्भीर लेखहरू लेख्न संघर्ष गरिरहेका छन्। पढेका कुराहरू लामो समयसम्म स्मरण गर्न कठिन महसुस गरिरहेका छन्। रचनात्मक र मौलिक लेखनभन्दा 'कट-पेस्ट' संस्कृतिमा रमाउन थालेका छन्। प्रकृति, स्पर्श र सिकाइको पुराना दिन वास्तविक र प्रभावकारी सिकाइ ग्याजेटको उज्यालोमा मात्र सम्भव छैन। अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरिसकेका छन् कि: हा...

 १. पृष्ठभूमि र मन्थन हामीमध्ये धेरैजना हरदम व्यस्त देखिन्छौँ, तैपनि दिनको अन्त्यमा उपलब्धि भने शून्यप्रायः हुन्छ। के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ—संसारको सबैभन्दा बहुमूल्य पुँजी 'समय' आफ्नो हातमा हुँदाहुँदै पनि हामी किन लक्ष्यहीन भौतारिरहेका हुन्छौँ? हामी आफ्नो भौतिक सम्पत्तिको रक्षा गर्न घरमा ताल्चा लगाउँछौँ, सीसीटीभी क्यामेरा जोड्छौँ र बाहिरी चोरबाट सतर्क रहन्छौँ। तर विडम्बना, हामीले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा ठूलो ढुकुटी अर्थात् 'समय' को सुरक्षा गर्न भने बिर्सिरहेका छौँ। यो ढुकुटी कुनै बाहिरी व्यक्तिले होइन, हाम्रै आफ्नै मनले 'अदृश्य चोर' बनेर लुटेर लगिरहेको छ। २. समय: शिखर पुर्‍याउने वा धराम खसाल्ने शक्ति समय केवल घडीको सुइको चाल मात्र होइन, यो त हाम्रो जीवनको वास्तविक अस्तित्व र पुरुषार्थको आधार हो। जसले समयको पदचापलाई चिन्न सक्छ र यसको कदर गर्छ, उसलाई समयले सफलताको सर्वोच्च शिखरमा पुर्‍याउँछ। तर, जसले समयको यो अदृश्य शक्तिलाई बेवास्ता गर्छ, उसलाई समयले नै शिखरबाट धराम खसालेर समाजमा एउटा अनुपयोगी र अर्थहीन पात्रको रूपमा सीमित गरिदिन्छ। समयको गम्भीरता र यसको सर्...

आजको डिजिटल र भूमण्डलीकृत युगमा शिक्षाको परिभाषा बदलिएको छ। अब विद्यालय केवल किताबी ज्ञान घोकाउने ठाउँ मात्र रहेन। त्यसैले हाम्रा शिक्षक, विद्यार्थी र नीति निर्माताहरूले शिक्षकलाई हेर्ने परम्परागत दृष्टिकोणमा आमूल परिवर्तन गर्न जरुरी भइसकेको छ। १. नीति निर्माताहरूलाई: पुरानो मापदण्ड बदल्ने बेला भयो लामो समयदेखि हामीले शैक्षिक प्रमाणपत्र र मार्कसिटका आधारमा मात्र शिक्षक छनोट गर्दै आएका छौँ। नीति निर्माताहरूले अब बुझ्नैपर्छ: बहुआयामिक सीप (Multi-talented): शिक्षक केवल एउटा विषयको ज्ञाता भएर पुग्दैन। नृत्य, गायन, अभिनय वा कलात्मक प्रस्तुति भएका शिक्षकले कक्षाकोठालाई बढी जीवन्त बनाउन सक्छन्। शारीरिक र मानसिक सन्तुलन: खेलकुद, योग, ध्यान, र विपश्यना (Vipassana) जस्ता अभ्यासमा लागेका व्यक्तिहरूलाई शिक्षण सेवामा आकर्षित गर्नुपर्छ। यसले विद्यालयमा सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गर्छ। २. शिक्षकहरूलाई: केवल 'प्रवक्ता' होइन, 'रोल मोडल' बन्नुहोस् शिक्षक समाजको ऐना हो। आजका शिक्षकहरूले आफ्नो भूमिकालाई कक्षाकोठाको चार पर्खालभन्दा बाहिर सोच्न जरुरी छ: प्रविधि मैत्री (IT & Tech Friendly):...

  "एउटा गाउँमा धेरै गरिबी (१) थियो, जसले गर्दा मानिसहरू भोका (२) थिए। उनीहरूको स्वास्थ्य (३) बिग्रियो, त्यसैले उनीहरूले शिक्षा (४) पाउन सकेनन्। विशेषगरी महिला र पुरुषबीच (५) ठुलो भेदभाव थियो। गाउँलेहरू मिलेर पहिला पानी र सफाइ (६) को व्यवस्था गरे र घरघरमा बिजुली/ऊर्जा (७) बाले। जब बिजुली आयो, मानिसहरूले काम (८) पाए र गाउँमा उद्योग (९) खुल्यो। यसले गर्दा धनी-गरिबबीचको असमानता (१०) घट्यो र गाउँ एउटा सुन्दर सहर (११) बन्यो। सहर बनेपछि उनीहरूले जे पायो त्यही नखाएर सन्तुलित उपभोग (१२) गर्न थाले। तर बढ्दो उद्योगले जलवायु (१३) बिगार्न थाल्यो, त्यसैले उनीहरूले पानीमुनिका माछा (१४) र जमिनमाथिका जनावर (१५) जोगाउने अभियान चलाए। अन्ततः गाउँमा शान्ति र न्याय (१६) छायो र यो सबै काम सबैको साझेदारी (१७) बाट सफल भयो।" दिगो विकासका १७ लक्ष्यहरू १. No Poverty (गरिबीको अन्त्य): केवल गाँस र बास मात्र होइन, व्यक्तिलाई स्वावलम्बी र आत्मसम्मानयुक्त बनाउनु यसको मर्म हो। २. Zero Hunger (शून्य भोकमरी): भोकमरी अन्त्य गरी खाद्य सुरक्षा र उन्नत पोषण सुनिश्चित गर्दै दिगो कृषिलाई प्रवद्र्धन...

१. गरिबीको अन्त्य: केवल गाँस र बास कि आत्मसम्मान? गरिबी केवल पैसाको अभाव होइन, यो त अवसर र पहुँचको अभाव हो। हाम्रो दर्शनले 'दरिद्र नारायण' को सेवा भन्छ। तर आजको विश्वमा गरिबी निवारण केवल तथ्याङ्कको खेल बनेको छ। जबसम्म मानिसलाई सीप र संस्कारले सुसज्जित गरिँदैन, तबसम्म बाहिरबाट दिएको दानले गरिबी हट्दैन। वास्तविक गरिबी निवारण भनेको व्यक्तिलाई स्वावलम्बी बनाउनु हो। २. शून्य भोकमरी: पेट भर्नु र पोषण पाउनु बीचको अन्तर हामी 'अन्नपूर्णा' को पूजा गर्ने देशका नागरिक हौँ। तर आज खेतीयोग्य जमिन प्लटिङ भइरहेका छन्। विदेशी प्याकेटका खानाले हाम्रो भान्सा भरिएको छ। भोकमरी अन्त्य गर्नु भनेको केवल पेट भर्नु होइन, विषादिरहित प्राकृतिक खाना खान पाउनु हो। आफ्नो माटोमा सुन फलाउने कृषकलाई जबसम्म हामी सम्मान गर्दैनौँ, तबसम्म खाद्य सुरक्षा सम्भव छैन। ३. सुस्वास्थ्य र समृद्ध जीवन: ओखतीभन्दा जीवनशैलीको कुरा अहिले अस्पतालहरू धेरै खुलेका छन्, तर स्वास्थ्य हराएको छ। पूर्वीय आयुर्वेद र योगले भनेको 'स्वस्थ' हुनु भनेको रोग नलाग्नु मात्र होइन, मन र आत्मा पनि प्रसन्न हुनु हो। आधुनिक स्वास्थ्य प्रण...

आजको आधुनिक युगमा 'लैंगिक समानता' एउटा यस्तो शब्द बनेको छ, जसलाई न त कसैले नकार्न सक्छ, न त यसको प्रयोगले समाज पूर्ण रूपमा सुखी हुन सकेको छ। समानताको नाममा हामीले अधिकार त पायौँ होला, तर कतै हामीले आफ्नो मौलिकता र पारिवारिक जग त गुमाइरहेका छैनौँ? यो प्रश्न आज हरेक घरको दैलोमा उभिएको छ। १. पूरक कि प्रतिस्पर्धी? हाम्रो पूर्वीय दर्शनले कहिल्यै पनि स्त्री र पुरुषलाई एकअर्काको प्रतिस्पर्धी मानेन। 'सियाराम' र 'राधाकृष्ण' जस्ता शब्दहरू केवल धार्मिक प्रतीक मात्र होइनन्, यी त आपसी सम्मान र पूरक हुनुका प्रमाण हुन्। तर, पश्चिमी 'न्यारेटिभ' को अन्धो अनुकरण गर्दा हामीले महिला र पुरुषलाई दुईवटा शत्रु शिविर जस्तो बनाइदिएका छौँ। घर अब प्रेमको मन्दिर होइन, अधिकारको लडाइँ गर्ने 'मैदान' बन्दै गएको छ। २. हराएको घर र यान्त्रिक बचपन जब महिला र पुरुष दुवै आर्थिक दौडमा अन्धो भएर लाग्छन्, तब घर केवल 'बस्ने ठाउँ' मात्र रहन्छ। एउटा बच्चाका लागि आमाको काख र बुबाको छत्रछायाँभन्दा ठूलो विश्वविद्यालय अर्को हुँदैन। तर आज, बच्चाले केयरटेकरको 'भाडाको स्नेह' मा हुर...

  १. भूमिका आधुनिक जीवनको यो कोलाहल र आपाधापीमा मानिस बाहिरी जगतको सफलता प्राप्त गर्न यति मग्न छ कि उसले आफ्नै आन्तरिक शान्ति गुमाउँदै गएको पत्तो नै पाएको छैन। हामी जति धेरै सुखका साधनहरू जुटाउँछौँ, त्यति नै बढी मानसिक अशान्ति र रित्तोपनको शिकार भइरहेका छौँ। यस्तो समयमा सिद्धार्थ गौतम बुद्धका दर्शनहरू केवल प्राचीन धार्मिक उपदेश मात्र होइनन्, बल्कि यी त जीवन जिउने अत्यन्तै आधुनिक, वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक सूत्रहरू हुन्। बुद्धका यी क्रान्तिकारी शिक्षाहरूले हामीलाई बाहिरी संसारलाई होइन, आफ्नै मनलाई रूपान्तरण गर्न प्रेरित गर्दछन्। आउनुहोस्, बुद्धका ती पाँच जीवन-परिवर्तनकारी सूत्रहरूमाथि चिन्तन गरौँ, जसले तपाईंको जीवनलाई नयाँ उचाइ प्रदान गर्नेछन्। २. पहिलो सूत्र: विचार नै तपाईंको भाग्यको निर्माता हो हाम्रो अस्तित्वको जग नै हाम्रा विचारहरू हुन्। एउटा सानो विचारले बीजको कार्य गर्दछ, जुन पछि गएर कर्ममा परिणत हुन्छ। जब एउटै कर्म बारम्बार दोहोरिन्छ, तब त्यसले बानीको रूप लिन्छ र त्यही बानीले अन्ततः हाम्रो चरित्र र भाग्यको निर्माण गर्दछ। बुद्धका अनुसार हामीले जुन गुणस्तरको विचार मनमा पाल्छौँ, ...